Embriyo Nedir? Embriyo Neden Dondurulur?

Modern tıbbın, çocuk sahibi olmak isteyen çiftlere sunduğu en önemli olanaklardan biri tüp bebek (IVF) tedavisidir. Bu karmaşık ve hassas sürecin tam merkezinde ise "embriyo" yer alır. Embriyonun gelişimi, kalitesi ve yönetimi, tedavinin başarısını doğrudan etkileyen faktörlerdir.

Tüp bebek tedavisi sırasında, sahibi olmak isteyen çiftlerin karşısına taze transfer, genetik testler veya embriyo dondurma gibi çeşitli senaryolar çıkabilmektedir. Bu makalede, embriyonun ne olduğunu, kalitesinin nasıl değerlendirildiğini ve embriyoların neden dondurulduğunu detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.

Embriyo nedir sorusunun biyolojik tanımı; döllenmiş yumurtadır. Kadından alınan yumurta hücresi (oosit) ile erkekten alınan sperm hücresi laboratuvar ortamında bir araya gelir. Bu birleşme sonucu oluşan ilk hücreye "zigot" denir (fertilizasyon).

Zigot bölünmeye başladığında, bu yapı embriyo dönemi olarak bilinen yaşamın en erken aşamasına girmiş olur. Bu aşama olarak adlandırılır.

Normal bir gebelikte embriyo nerede gelişir sorusunun cevabı rahmin (uterus) içidir. Tüp bebek tedavisinde embriyonun gelişimi, ilk birkaç gün boyunca özel cihazlarda sağlanır. Bu cihazlar "inkübatör" adıyla bilinir. Bu cihazlar, anne rahmini taklit eder.

Embriyologlar, bu süreci yakından takip eder.

Tüp bebek tedavisinin başarısı büyük ölçüde embriyo kalitesi ile ilişkilidir. Embriyologlar, embriyoları mikroskop altında belirli kriterlere göre sınıflandırır. Bu sınıflandırma, embriyonun bölünme hızı (hücre sayısı), hücrelerin birbirine olan simetrisi ve "fragmentasyon" oranına göre yapılır.

Çiftlerin en çok merak ettiği konulardan biri de hücre sayısıdır. Sıklıkla "1 kalite embriyo kaç hücrelidir" sorusu gündeme gelir. İdeal olarak, 3. gün embriyosunun 7 ila 9 hücreli olması ve fragmentasyon oranının düşük olması beklenir. Ancak embriyo kalitesi dinamik bir süreçtir.

Günümüzde, embriyoların rahme tutunma potansiyelini anlamak için onları blastokist aşamasında takip etmek yaygındır. Bu aşama, 5. veya 6. günlerdir. 5 günlük embriyo görüntüsü, artık hücrelerin kümeleştiği ve dış zarın belirginleştiği çok daha karmaşık bir yapıyı gösterir.

Kalite sınıflandırması, gebelik şansı hakkında fikir verse de mutlak bir belirleyici değildir. Orta kalite embriyo ile hamile kalanlar vardır. Ancak, en yüksek kaliteli embriyo transferine rağmen hamile kalamayanlar da bulunmaktadır.

Bu noktada embriyoların seçimi büyük önem taşır. Bu seçim, embriyo gelişimine dair tüm morfolojik ve kinetik (gelişim hızı) verilere bakılarak yapılır.

Embriyo transferi, laboratuvarda geliştirilen sağlıklı embriyonun veya embriyoların, ince bir kateter yardımıyla annenin rahmine yerleştirilmesi işlemidir. Bu, embriyo transfer işlemi olarak da bilinir. Türkiye'deki yasal düzenlemelere göre, çoğul gebeliklerin ve buna bağlı risklerin önlenmesi amacıyla transfer edilecek embriyo sayısı kısıtlanmıştır. Özellikle 35 yaş altında olan hastalarda ilk iki denemede tek embriyo transferi zorunludur.

Eğer birden fazla embriyo transferi planlanıyorsa, çiftler 2 embriyo transferi tutma şansı hakkında doktorlarından bilgi almalıdır. İki embriyo transferi başarı şansı oranını bir miktar artırabilse de, ikiz gebelik riskini de beraberinde getirir.

Embriyo transferi sonrası dönem, anne adayı için genellikle bekleyiş ve heyecan dolu bir süreçtir. Embriyoların rahim iç zarına (endometrium) tutunması yani "implantasyon" beklenir. Bu süreçte bazı kadınlar hafif kramp, lekelenme gibi embriyo tutunma belirtileri yaşayabilirken, çoğu kadın hiçbir belirti hissetmez.

Eğer embriyo rahme tutunamazsa, beklenen adet döngüsüyle birlikte vücuttan atılır. Tutunamayan embriyo vücuttan ne zaman atılır? Genellikle beklenen adet tarihinde olur ve bu durum normal bir adet kanaması olarak yaşanır. Başarılı bir tutunma olursa, gebelik süreci başlamış olur.

Embriyo dondurma, laboratuvar ortamında üretilen kaliteli embriyoların saklanmasıdır. Bu işlem, "vitrifikasyon" adı verilen özel bir hızlı dondurma yöntemiyle yapılır. Bu işlem, embriyoların canlılığını %95'in üzerinde bir oranda korumasını sağlar.

Dondurulan embriyo, dondurulmuş embriyo statüsüne geçer. Günümüzde tüp bebek tedavisinde embriyoların dondurulması, tedavinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.

Peki, dondurulmuş embriyo kaç yıl saklanır? Türkiye'de yasal saklama süresi 5 yıldır, ancak çiftlerin talebi ve Sağlık Bakanlığı'nın onayı ile bu süre uzatılabilmektedir.

Embriyoların dondurulmasının pek çok tıbbi ve sosyal nedeni vardır. Bu, tedavi sürecini daha esnek ve güvenli hale getirir:

Genetik Tarama (PGT)

Özellikle ileri anne yaşı veya bilinen genetik hastalık taşıyıcılığı durumunda, embriyo genetik test yaptıranlar için dondurma işlemi zorunludur. Embriyodan biyopsi alınır, embriyo dondurulur ve genetik sonuç (sağlıklı embriyo) beklenir. Bu, embriyonun sağlıklı gelişebilmesi için alınması gereken tedbirler arasında en önemlilerinden biridir.

Rahim dinlendirme (Freeze-all)

Bazen, yumurta toplama işlemi sırasında kullanılan yüksek doz ilaçlar (hiperstimülasyon) rahmin iç zarını olumsuz etkileyebilir. Veya polip, miyom gibi rahim içi sorunlar saptanabilir. Bu durumlarda embriyoların tümü dondurulur, rahim dinlendirilir ve daha sağlıklı bir ayda transfer planlanır. Bu yaklaşımın, taze transfere kıyasla gebelik oranına olumlu etki ettiği gösterilmiştir.

Kalan Kaliteli Embriyoların Saklanması

Taze transferden sonra elde kalan kaliteli embriyolar, çiftlerin ileride tekrar çocuk sahibi olma durumunda kullanılmak üzere dondurulur. Bu, kadının tekrar yorucu yumurta toplama sürecine girmesini engeller.

Dondurulmuş embriyo transferi (FET), taze transfere göre daha basit bir hazırlık gerektirir. Dondurulmuş embriyo transferi süreci, temel olarak rahmin hazırlanmasına odaklanır.

Dondurulmuş embriyo transferi öncesi yapılması gerekenler arasında, rahim iç zarının (endometrium) kalınlaşmasını sağlamak bulunur. Bu amaçla, dondurulmuş embriyo transferi öncesi kullanılan ilaçlar (genellikle östrojen bantları veya hapları) kullanılır. Rahim zarı yeterli kalınlığa ulaştığında, progesteron hormonu başlanır ve embriyonun çözüleceği gün planlanır.

Zamanlama, dondurulmuş transferin kilit noktasıdır. Dondurulmuş embriyo transferi ne zaman yapılır sorusu, uygulanan protokole göre değişir. Genellikle, dondurulmuş embriyo transferi adetten kaç gün sonra yapılır?, adetin 2. veya 3. günü başlanan östrojen tedavisinden yaklaşık 12-18 gün sonrasıdır.

Esas önemli olan, rahmin progesterona maruz kaldığı gün sayısı ile embriyonun dondurulduğu günün eşleşmesidir. Örneğin, 5. gün dondurulan bir embriyo (blastokist), anne adayının 5 gün progesteron kullanmasının ardından transfer edilir. Dondurulmuş embriyo transferi kaçıncı gün yapılır sorusunun cevabı, embriyonun hangi gün embriyosuna ait olduğuna bağlıdır.

Transfer sonrası yaşanan belirtiler taze transferle benzerdir. Dondurulmuş embriyo transferi sonrası kasık ağrısı, genellikle kullanılan progesteron ilaçlarına veya rahmin transfer sırasındaki manipülasyonuna bağlı olabilir. Dondurulmuş embriyo transferi sonrası kanama veya lekelenme, implantasyon (tutunma) kanaması olabileceği gibi, kullanılan ilaçlara da bağlı olabilir. Her türlü kanamada mutlaka tüp bebek merkezi ile iletişime geçilmelidir.

Gebelik testi pozitif çıktığında, dondurulmuş embriyo gebelik hesaplama işlemi, taze transfere veya doğal gebeliğe göre daha nettir. Çünkü embriyonun rahme konulduğu gün ve embriyonun yaşı tam olarak bilinmektedir. Bu da beklenen doğum tarihinin daha hassas hesaplanmasını sağlar.

A Life Sağlık Grubu Tüp Bebek Merkezi