Aort Damarı

Aort damarı, kalbin sol karıncığından çıkan ve oksijen bakımından zengin kanı tüm vücuda dağıtan, insan vücudundaki en büyük ve en ana atardamardır. Kalpten aldığı kanı bir ağaç gövdesi gibi dallara ayırarak beynimize, organlarımıza ve ekstremitelerimize ulaştırır. Yaklaşık 2-3 cm çapıyla bir bahçe hortumu kalınlığında olan aort, yüksek basınca dayanıklı, esnek bir yapıya sahiptir.

Aort damarı; kalpten çıkarak göğüs kemiğinin (sternum) arkasından yukarı doğru yükselir, ardından geriye ve aşağıya doğru bir kavis çizerek omurganın hemen önünde, diyaframı geçip karın boşluğuna iner. Karın bölgesinde göbek deliği hizasına geldiğinde iki ana kola ayrılarak bacaklara doğru devam eder.

Aort, geçtiği bölgelere göre dört ana bölümde incelenir:

1. Çıkan Aort (Asendan Aort): Göğüs kafesinin tam ortasında, kalbin üst kısmında bulunur. Yaklaşık 5 cm'lik bu bölüm, göğüs kemiğinin arkasında yukarı doğru uzanır.

2. Aort Arkı (Kavisi): Köprücük kemiklerinin hemen altında, göğüs kemiğinin arkasında bir kavis yapar. Buradan çıkan dallar başımıza ve kollarımıza gider.

3. Torasik (Göğüs) Aortu: Göğüs boşluğunda, omurganın sol tarafında aşağı doğru dik bir hat şeklinde iner.

4. Abdominal (Karın) Aortu: Diyafram kasını (göğüs ve karın boşluğunu ayıran kas) geçtikten sonra karın bölgesinde, omurganın önünde yer alır. Göbek deliği hizasında ikiye ayrılarak sonlanır.

Aort damarının 4 ana görevi vardır: Temiz kanı tüm vücuda dağıtmak, kalpten gelen yüksek basıncı emerek tansiyonu dengelemek, kalp gevşeme fazındayken (diyastol) kan akışını sürdürmek ve üzerindeki sensörler aracılığıyla kan basıncı ile kimyasını beyne raporlamaktır.

Aortun kusursuz işleyişi, aşağıdaki kritik görevlerin yerine getirilmesine bağlıdır:

Aort, kalpten çıkan kanı bir ağaç gövdesi gibi dallara ayırır.

• Yukarı giden kollar: Beyni, boynu ve kolları besler.

• Aşağı inen kollar: Karaciğer, böbrekler, mide ve bağırsaklar gibi hayati organlara kan taşır.

• Uç dallar: Bacaklara kadar uzanarak en uç hücrelerin bile oksijen almasını sağlar.

Kalp kanı çok yüksek bir basınçla fırlatır. Aortun duvarları elastik liflerle doludur.

• Genişleme: Kan pompalandığında aort genişleyerek bu yüksek basınç enerjisini depolar.

• Geri Esneme: Kalp dinlenme fazına geçtiğinde aort eski haline döner ve depoladığı enerjiyi kanı ileri itmek için kullanır. Bu sayede kalp duraksasa bile damarlardaki kan akışı hiç durmaz.

Şaşırtıcı bir şekilde, kalbin kendisini besleyen koroner damarlar da aortun en başından (çıkan aort kısmından) ayrılır. Yani aort, vücudu beslemeden hemen önce "yakıtın" bir kısmını kalbin kendi kaslarına ayırır.

Aort kavisinde (arkus aort) bulunan özel sinir uçları (baroreseptörler) kan basıncını sürekli ölçer.

• Tansiyon çok yükseldiğinde veya düştüğünde, aort bu bilgiyi saniyeler içinde beyne ileterek kalp atış hızının ayarlanmasını sağlar.

En yaygın aort damarı hastalıkları; aort anevrizması (balonlaşma), aort diseksiyonu (iç tabaka yırtılması), aort darlığı (stenoz) ve aort kireçlenmesidir. Bu hastalıkların tanısında ekokardiyografi ve BT anjiyografi kullanılırken; tedavisinde ise yaşam tarzı değişiklikleri, ilaçlar veya kapalı (EVAR/TEVAR) ve açık cerrahi yöntemler uygulanır.

Aort anevrizması; damar duvarındaki zayıflık nedeniyle aortun bir bölgesinde oluşan kalıcı genişlemedir. Genellikle hiçbir belirti vermeden ilerlediği için "sessiz hastalık" olarak bilinir. 5.5 cm ve üzerindeki genişlemeler patlama riski taşıdığından, acil cerrahi veya kapalı (EVAR/TEVAR) yöntemlerle tedavi edilmelidir.

Anevrizma, damarın hangi bölgesinde oluştuğuna göre iki ana başlıkta incelenir:

1. Abdominal Aort Anevrizması (AAA): En sık görülen türdür. Karın bölgesinden geçen aort kısmında oluşur. Genellikle 65 yaş üstü erkeklerde ve sigara içenlerde saptanır.

2. Torasik Aort Anevrizması (TAA): Göğüs boşluğu içindeki aort kısmında oluşur. Genetik faktörler ve kalp kapak hastalıklarıyla (bikuspit aort gibi) ilişkisi daha yüksektir.

Aort damarı yırtılması; genellikle kontrolsüz yüksek tansiyonun tetiklediği, "yırtılır tarzda" çok şiddetli göğüs veya sırt ağrısı ile karakterize ölümcül bir durumdur. Kalbe yakın bölgedeki yırtılmalar (Tip A) acil açık ameliyat gerektirirken, daha aşağı seviyedeki yırtılmalar (Tip B) ilaç veya kapalı (TEVAR) yöntemlerle tedavi edilebilir.

Diseksiyon ağrısı, sıradan bir kalp ağrısından çok daha farklı ve şiddetlidir. A Life Sağlık Grubu acil servis verilerine göre en yaygın belirtiler şunlardır:

• Ani ve "Yırtılır" Tarzda Ağrı: Genellikle göğüste başlayıp kürek kemiklerinin arasına veya karına doğru yayılan, bıçak saplanır gibi keskin bir ağrı.

• İnme (Felç) Belirtileri: Beyne giden damarların etkilenmesi sonucu ani görme kaybı, konuşma bozukluğu veya tek taraflı güç kaybı.

• Nabız Farklılığı: İki kol veya kol-bacak arasındaki nabız şiddetinin birbirinden farklı olması.

• Nefes Darlığı ve Bayılma: Kalp çevresinde kan birikmesi (tamponad) veya kalp kapakçığının ani bozulması sonucu gelişir.

Damarın belirli bir bölgesinde doğuştan veya kireçlenmeye bağlı olarak daralmasıdır.

• Sonuç: Kalp, kanı pompalamak için çok daha fazla efor sarf eder ve zamanla kalp yetmezliği gelişebilir.

• Belirti: Çabuk yorulma, göğüs ağrısı ve yüksek tansiyon.

Aort damarı hastalıklarının temel nedeni, damar duvarının esnekliğini ve dayanıklılığını kaybetmesidir. Bu durum en sık kronik yüksek tansiyon, sigara kullanımı ve damar sertliği (ateroskleroz) nedeniyle damar duvarındaki elastik liflerin tahrip olmasıyla meydana gelir. Ayrıca genetik sendromlar, doğuştan gelen kapak bozuklukları ve yaşlanma süreci aortun yapısını zayıflatan ana unsurlardır.