Prematüre Retinopatisi (ROP) Nedir? Muayenesi ve Tedavisi

Gözün iç arka duvarını kaplayan ve görme sinyallerini beyne ileten retina tabakasındaki damar ağı hasarlarına genel olarak retinopati adı verilir. Kelime anlamıyla retinopati ne demek ya da retinopati nedir sorusunun klinik karşılığı, retinayı besleyen kılcal damarların yapısal bozulması, tıkanması veya kontrolsüzce çoğalmasıdır. Bu tablonun erken doğan bebeklerde görülen özelleşmiş ve görmeyi doğrudan tehdit eden formuna ise prematüre retinopatisi denir. Tıbbi literatürde kısaca rop olarak tanımlanan bu durum, dünyada önlenebilir çocukluk çağı körlüklerinin en yaygın nedenleri arasında yer alır. Detaylı bir bakışla prematüre retinopatisi nedir sorusu, henüz anne karnındaki damar gelişimini tamamlayamamış bebeklerin dış ortamla karşılaşması sonucu retinada yaşanan vasküler bir sapmadır.

Gözün retina damarlanması gebeliğin yaklaşık 16. haftasında optik sinir başından başlar ve çevreye doğru kademeli olarak ilerler. Damarların burna bakan iç kısmı gebeliğin 36. haftasında, şakaklara uzanan dış kısmı ise ancak 40. haftada, yani miadında tamamlanır. Bebek planlanan süreden önce dünyaya geldiğinde bu damarlanma süreci aniden kesintiye uğrar. Retinanın dış kısımları kansız ve oksijensiz kalır. Vücut bu dokuları beslemek adına aşırı miktarda damar büyüme faktörü (VEGF) salgılar. Ancak üretilen bu yeni damarlar sağlıklı bir yapıya sahip değildir; kanamaya meyilli, kırılgan ve retinayı yerinden çekip koparabilecek yara dokuları oluştururlar.

Hastalığın ortaya çıkışında bebeğin gebelik haftası ve doğum tartısı en kritik belirleyicilerdir:

• Gestasyonel Yaş ve Düşük Kilo: 32 haftanın altında doğan veya doğum ağırlığı 1500 gramın altında olan tüm prematüreler doğrudan yüksek risk grubundadır. Hafta ve kilo küçüldükçe risk katlanarak artar.

• Oksijen Desteği: Erken doğan bebeklerin akciğerleri henüz gelişmediği için kuvözde yüksek konsantrasyonlu oksijen tedavisi verilir. Kandaki oksijen düzeyinin aşırı yükselmesi ve ardından gelen ani düşüşler, retina damarlarının büzüşmesine ve sonrasında kontrolsüz büyümesine yol açar.

• Klinik Ek Sorunlar: Solunum sıkıntısı sendromu (RDS), beyin içi kanamalar, şiddetli enfeksiyonlar (sepsis) ve sık uygulanan kan transfüzyonları retinadaki oksijen dalgalanmasını tetikleyerek patolojik süreci hızlandırır.

Prematüre retinopatisinin en sinsi yönü, erken dönemlerinde çıplak gözle fark edilebilecek hiçbir dış belirti vermemesidir. Bebek ne gözlerini kısar ne de ağlayarak bir huzursuzluk hissettirir. Dışarıdan bakıldığında göz kapakları ve kornea tamamen doğal görünür. Çoğu ebeveynin merak ettiği retinopati belirtileri, maalesef geri dönüşü güç olan ileri evrelerde belirginleşir:

• Lökokori (Beyaz Refle): Gözbebeğinde fotoğraflarda veya loş ışıkta beliren anormal kedi gözü benzeri beyaz parıltı.

• Nistagmus: Göz kürelerinin istemsiz, ritmik ve titrek biçimde sağa sola kayması.

• Şaşılık ve Odaklanamama: Bebeğin parlak nesneleri, ışık kaynaklarını veya anne yüzünü takip edememesi.

Bu geç bulgular ortaya çıktığında retina tabakası genellikle yerinden ayrılmış (dekolman) olur. Görmeyi kurtarmanın tek yolu, belirtilerin beklenmeden retinadaki anatomik tutulumun evreler ve zonlar üzerinden uzman hekimce taranmasıdır.

Retina, görme siniri merkez alınarak üç dairesel alana (zona) ayrılır. Damarsız alan merkeze ne kadar yakınsa körlük riski o kadar büyüktür:

• Zon I: Görme sinirini ve net görme merkezini (makula) çevreleyen en içteki en dar dairedir; buradaki damar duraklamaları en agresif seyreden tablodur.

• Zon II: Zon I sınırından başlayıp retinanın burna bakan kenarına kadar uzanan geniş orta halkadır.

• Zon III: Yalnızca retinanın şakak tarafındaki en dış kısımlarını kapsayan hilal şeklindeki son bölgedir; genellikle kendiliğinden düzelme eğilimi gösterir.

Hastalık hafif bir sınır çizgisinden tam görme kaybına kadar beş evrede ilerler. Ayrıca damarlarda anormal genişleme ve kıvrımlaşmayı ifade eden "Plus Hastalık", patolojinin hızla kötüleştiğini gösteren acil bir alarm işaretidir.

Prematüre retinopatisinde görme kaybını engelleyen en kritik basamak, belirtilerin ortaya çıkmasını beklemeden uygulanan tarama muayeneleridir. Erken doğan bebeklerde göz tabakaları hızla değiştiğinden, muayenenin zamanlaması hayati bir kurala bağlanmıştır. Türkiye'de ve dünyada kabul gören standart protokole göre, 32 gebelik haftasından önce doğan ya da doğum ağırlığı 1500 gramın altında kalan tüm bebekler zorunlu olarak ROP taramasına alınır. Daha büyük doğmasına rağmen solunum desteğine uzun süre ihtiyaç duyan, ağır enfeksiyon veya dolaşım bozukluğu atlatan bebekler de hekim kararıyla bu tarama kapsamına dahil edilir.

İlk muayenenin tarihi, bebeğin doğum anındaki gebelik haftasına göre hesaplanan postmenstrüel yaşa göre belirlenir. Genellikle doğumun ardından geçen 4 ila 6. haftalar ilk tarama için ideal kabul edilir. 27 haftadan önce doğan aşırı prematüre bebeklerde bu süreç doğum sonrası 30-31. postmenstrüel haftaya denk getirilir. İlk incelemenin ardından süreç sonlanmaz. Retinanın en dış kenarlarına kadar uzanan damarlanma tamamen tamamlanana veya hastalık gerileyene kadar bebekler 1 ila 2 haftalık, riskli durumlarda ise birkaç günlük aralıklarla düzenli kontrolden geçirilir.

Yenidoğan yoğun bakım ünitesinde kuvöz başında veya göz polikliniğinde gerçekleştirilen muayene şu aşamalarla yürütülür:

• Gözbebeğinin Büyütülmesi: İncelemeden yaklaşık bir saat önce retinayı tam görebilmek adına bebeğin gözlerine özel genişletici damlalar damlatılır. Damlaların emilimini sınırlandırmak ve kalp atışını etkilememesi için göz pınarlarına nazikçe bası uygulanır.

• Lokal Anestezi: Bebeğin ağrı ve rahatsızlık hissetmemesi için göze damla formunda anestezik uygulanır.

• Gözün Açık Tutulması: İnceleme esnasında bebeğin gözünü kırpmasını önlemek için küçük boyutlu, yumuşak kenarlı özel bir alet (blefarostato) yerleştirilir.

• İndirekt Oftalmoskopi ve Çökertme: Hekim, başa takılan güçlü ışıklı indirekt oftalmoskop ve 28 veya 30 diyoptrilik özel mercekler yardımıyla gözün en arka tabakasını inceler. Retinanın en uç noktalarındaki damarsız sahaları görebilmek için sklera indentörü adı verilen ince uçlu bir çubukla göz küresine dışarıdan nazikçe baskı yapılır.

Muayene sırasında bebeklerin bir miktar ağlaması doğaldır ve bu durum göz dokusuna zarar vermez. Deneyimli ellerde birkaç dakika içinde tamamlanan bu inceleme, geri dönüşsüz körlüklerin önüne geçen en somut tıbbi kalkandır.

Prematüre retinopatisinde her evre tedavi gerektirmez. Vakaların büyük bir kısmı uygun takip altında kendiliğinden geriler. Ancak hastalık belirli bir eşiği aştığında (Tip 1 ROP tablosu oluştuğunda) zamanla yarış başlar. Patolojik damar oluşumu ve retinayı tehdit eden çekintiler saptandığında, körlüğü engellemek için ilk 48 ila 72 saat içinde müdahale edilmelidir. Tedavi yaklaşımı; hastalığın hangi zonda yer aldığına, artı (plus) hastalığın varlığına ve retinanın anatomik bütünlüğüne göre belirlenir.

On yıllardır güvenilirliğini koruyan lazer tedavisi, retinada henüz damarlanmamış olan oksijensiz alanların dondurularak işlevsiz hale getirilmesi prensibine dayanır:

• Etki Mekanizması: Oksijensiz kalan retina dokusu yok edildiğinde, vücudun anormal damar üretmesini sağlayan büyüme faktörlerinin (VEGF) salgılanması durur.

• Uygulama Şekli: Yenidoğan yoğun bakım ortamında ya da ameliyathanede sedasyon altında gerçekleştirilir. Lazer ışınları gözün içine yönlendirilerek damarsız periferik alana yüzlerce mikro atış yapılır.

• Sonuç: Mevcut anormal damarlar kurur, kanama riski ortadan kalkar ve retinanın yerinden ayrılması engellenir.

Özellikle görme merkezine çok yakın olan Zon I ve posterior Zon II tutulumlarında lazerin çevre dokulara verebileceği hasarı önlemek için göz içine enjeksiyon yöntemi uygulanır:

• Biyolojik Blokaj: Göze uygulanan özel antikorlar, serbest dolaşan VEGF moleküllerini hızla nötralize eder.

• Hızlı Gerileme: Anormal damar yumakları günler içinde küçülür ve normal damarların retinanın uçlarına doğru büyümesi için zaman kazanılır.

• Uygulama Avantajı: İşlem çok kısa sürer, lazer gibi periferik görme alanını kalıcı olarak yok etmez. Ancak ilacın etkisi azaldığında hastalığın haftalar sonra nüksetme riski bulunduğundan uzun süreli ve sıkı muayene takibi şarttır.

Hastalık zamanında fark edilemeyip Evre 4 veya Evre 5 seviyesine ulaşmışsa, retinanın arkasındaki yara dokuları zarı çekerek yerinden söker. Bu aşamada tek seçenek vitöretinal cerrahidir:

• Vitrektomi: Göz küresinin içini dolduran jel kıvamındaki vitreus sıvısı ve retinayı çeken fibröz bantlar mikro cerrahi aletlerle temizlenir. Retinanın yeniden göz duvarına yapışması hedeflenir.

• Skleral Çökertme: Gözün dış beyaz tabakasına silikon bir bant yerleştirilerek duvar içeri doğru yaklaştırılır ve çekinti kuvveti azaltılır.

Prematüre retinopatisiyle mücadelede başarı, yenidoğan hekimliği ile retina cerrahisi arasındaki kusursuz zamanlamaya ve koordinasyona dayanır. Hayatının ilk günlerinde oksijen dalgalanmalarına maruz kalan erken doğan bebeklerin görme yetisini korumak, yalnızca bir muayene basamağı değil; kuvöz içindeki her nefesin dikkatle yönetildiği bütüncül bir klinik süreçtir. A Life Sağlık Grubu, 3. Seviye Yenidoğan Yoğun Bakım Üniteleri (YYBÜ) ile Pediatrik Oftalmoloji ve Retina birimlerini aynı çatı altında buluşturarak bebeklerin sağlıklı bir görme potansiyeline ulaşmasını sağlar.

Ankara Şubelerimizde İleri Teknoloji ve Deneyimli Kadro

Başkentin stratejik noktalarında konumlanan hastanelerimizde, en küçük doğum ağırlığına sahip bebeklerin dahi yaşamsal ve gelişimsel ihtiyaçları eksiksiz karşılanır:

• A Life Hospital Etimesgut: Gelişmiş kuvöz altyapısı ve mikroişlemcili solunum cihazlarıyla donatılmış yenidoğan ünitemizde, retinayı tetikleyen ani oksijen yükselmelerini önleyen otomatik satürasyon kontrol sistemleri devrededir. Deneyimli retina uzmanlarımız, kuvöz başı ROP taramalarını ve gerektiğinde acil lazer fotokoagülasyon tedavilerini bebeğin klinik dengesini bozmadan hızla yürütür.

• A Life Hospital Pursaklar: Yüksek risk grubundaki aşırı prematüre bebeklerin moleküler ve hematolojik parametreleri titizlikle izlenir. Enfeksiyon kontrolü, kontrollü kan transfüzyonları ve planlı göz muayeneleriyle hastalık henüz başlangıç evrelerindeyken tespit edilerek ilerlemesi durdurulur.

• A Life Hospital Altındağ: Erken doğan bebeklerin göz içi anti-VEGF enjeksiyonları ve ileri evre retina sorunlarına yönelik mikrocerrahi altyapısı hazır tutulur. Çevre dokulara zarar vermeyen güncel cihaz teknolojileriyle, zamanla yarışılan Tip 1 ROP olgularına ilk kırk sekiz saatte müdahale edilir.

Taburculuk Sonrası Uzun Dönem Görme Takibi

A Life Sağlık Grubu bünyesinde ROP takibi, bebeğin kuvözden ayrılmasıyla sona ermez:

• Retina Damarlanması Tamamlanana Kadar İzlem: Hastaneden taburcu edilen prematürelerin periferik retina damarları kapanana kadar haftalık veya iki haftalık poliklinik kontrolleri kesintisiz sürdürülür.

• Kırma Kusurları ve Şaşılık Yönetimi: ROP öyküsü bulunan bebeklerde ilerleyen aylarda yüksek miyopi, astigmatizma ve şaşılık gelişme riski artar. Pediatrik göz hekimlerimiz periyodik takip protokolüyle erken dönemde gözlük ve kapama tedavilerini planlar.

• Göz Tembelliğini Önleme: Görme merkezinin uyarılmasını sağlayan düzenli muayenelerle ambliyopi (göz tembelliği) riski bertaraf edilir.

Erken doğan bebeğinizin retina gelişimini güvenle takip etmek, riskleri zamanında bertaraf etmek ve uzman kadro desteği almak için A Life Sağlık Grubu ile iletişime geçebilirsiniz.