Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu

Üst solunum yolu enfeksiyonu; burun, sinüsler, geniz–boğaz (farinks) ve gırtlak (larinks) düzeyinde gelişen, çoğu zaman viral kaynaklı bir hastalık grubudur. Günlük hayatta “nezle–soğuk algınlığı” diye anılan tablonun geniş şemsiyesidir; kimi olgularda trakea (nefes borusu) da etkilenerek daha inatçı öksürük ve göğüs–boğaz yanmasına yol açabilir. Doğru bakım ve dinlenme ile genellikle 7–10 gün içinde geriler.

Bununla birlikte yakınmalar uzar, şiddetlenir ya da risk gruplarında (bebek, gebelik, ileri yaş, kronik hastalık) görülürse hekim değerlendirmesi şarttır. Bu rehberde “üst solunum yolu enfeksiyonu nedir”, “üst solunum yolu enfeksiyonu neden olur”, “üst solunum yolu enfeksiyonu nasıl geçer”, “antibiyotik” gerekliliği, bebek ve gebelik özel durumları ile evde bakım adımlarını ayrıntılı ama anlaşılır biçimde bulacaksınız.

Üst solunum yolu; havanın ilk karşılaştığı burun–sinüs, geniz–boğaz ve gırtlak bölgelerini kapsar. Üst solunum yolu enfeksiyonu (ÜSYE) bu bölgelerin birinde ya da birkaçında ortaya çıkan rinofarenjit, farenjit, larenjit ve sınırda yer alan trakeit tablolarını içerir. Klinik pratikte, odak net ayrışmadığında raporlarda “akut üst solunum yolu enfeksiyonu tanımlanmamış” ifadesi yer alabilir; bu, enfeksiyonun üst solunum yolu düzeyinde olduğunu ama kesin alt tipin şimdilik belirginleşmediğini anlatır.

Etken çoğu kez virüstür; bakteriler daha nadir olarak eşlik eder veya ikincil enfeksiyon şeklinde tabloyu ağırlaştırır. Bu ayrımı doğru yapmak, gereksiz antibiyotik kullanımını önlemek için kritik önemdedir.

“Üst solunum yolu enfeksiyonu neden olur” sorusunun kısa yanıtı bulaşıcı virüslerdir. Damlacık yoluyla öksürme–hapşırma sırasında, yakın temasta ya da kontamine yüzeylere dokunduktan sonra göz–burun–ağıza temasla geçer. Kalabalık, kapalı ve yetersiz havalandırılan alanlar bulaşı artırır.

Bireysel riskler arasında uykusuzluk, düşük sıvı alımı, sigara dumanı, alerjik zemin ve stres sayılabilir. Kuru–soğuk hava burun mukozasını kurutur; nefes alırken burunda yanma hissi ve çatlaklara bağlı kanama eğilimi artar.

“Solunum yolu enfeksiyonu belirtileri” ve “yetişkinlerde üst solunum yolu enfeksiyonu belirtileri” genellikle boğaz ağrısı/yanma, burun akıntısı–tıkanıklığı, hapşırık, kuru öksürük (zamanla balgamlı olabilir), ses kısıklığı, baş–yüz ağrısı, halsizlik ve düşük–orta derecede ateş şeklindedir. Burun içinin kuruması veya iritasyonu varsa nefes alırken burunda yanma belirginleşir.

Yakınmalar çoğu hastada 3–5 günde zirveye çıkar, sonraki günlerde hafifleyerek söner. Belirtiler 10 günden uzun sürer, 5–7. günde kötüleşir ya da 39°C üzeri ateş, şiddetli yüz ağrısı, kulak ağrısı/akıntısı gibi bulgular eklenirse bakteriyel komplikasyon düşünülmelidir.

“Nefes borusu iltihabı belirtileri” (trakeit/şiddetli faringo–larenjit) daha inatçı öksürük, konuşmakla artan boğaz ağrısı, göğüs–boğazda yanma/sızlama ve ses kısıklığı ile kendini gösterebilir. Çocuklarda gece ortaya çıkan havlar tarz öksürük ve ıslık sesi (stridor) croup lehinedir ve hekimce görülmelidir.

Yetişkinlerde sigara dumanı, toz, parfüm–aerosoller gibi iritanlar tabloyu ağırlaştırır. İstirahat, nemli ortam, ılık sıvılar, serum fizyolojik buharlama/spreyleme ve hekim önerili semptom ilaçları genellikle yeterlidir; nefes darlığı, morarma, yutma güçlüğü varsa acil değerlendirme gerekir.

“Üst solunum yolu enfeksiyonu bulaşıcı mı” sorusunun yanıtı evettir. Bulaştırıcılık özellikle ilk 2–3 gün yüksektir. Yakın teması sınırlamak, tek kullanımlık mendil, sık el yıkama, ortak yüzey–eşyaların temizliği ve kapalı alanlarda havalandırma bulaşı ciddi biçimde azaltır.

Evde, hasta kişi mümkünse ayrı bir odada dinlenmeli; bardak–havlu–çatal gibi kişisel eşyalar ayrılmalı, odası düzenli havalandırılmalıdır. Belirgin öksürük–hapşırık varsa yakın temasta maske kullanımı önerilir.

“Bebeklerde üst solunum yolu enfeksiyonu” çoğu kez burun tıkanıklığı, huzursuzluk, beslenmede azalma ve uyku düzensizliği ile seyreder. 0–3 ay bebekte 38°C ve üzeri ateş her zaman acil değerlendirme gerektirir; büyük bebeklerde de solunum sıkıntısı, morarma, beslenememe gibi bulgular alarmdır.

Evde bakımda serum fizyolojik ile burun açma–aspirasyon, sık ve küçük beslenme, oda nemini %40–50 civarında tutma ve yeterli uyku önemlidir. Reçetesiz “soğuk algınlığı şurubu”/öksürük baskılayıcılar bebeklerde önerilmez; ilaç kararı pediatri uzmanına aittir.

“Gebelikte üst solunum yolu enfeksiyonu” çoğunlukla destek tedavisi ile atlatılır. Güvenli ilk seçenek istirahat, bol sıvı, serum fizyolojik sprey/nebül ve gerekiyorsa parasetamoldür. Pek çok dekongestan ve kombine soğuk algınlığı preparatı gebeliğin özellikle ilk üç ayında önerilmez; bitkisel ürünler dahi hekim onayı olmadan kullanılmamalıdır.

Ateşin 38,5°C üzerinde sebat etmesi, nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı veya dehidratasyon bulguları acil başvuru nedenidir. Gebelikte aşılar (hekimin uygun gördüğü) ve iyi uyku–beslenme koruyucudur.

“Üst solunum yolu enfeksiyonu nasıl geçer” ve “üst solunum yolu enfeksiyonu tedavisi” sorularının temel yanıtı semptomatik destektir. İstirahat, su–ayran–ılık çorba gibi sıvılar, parasetamol (uygunsa ibuprofen) ile ateş–ağrı kontrolü, serum fizyolojik sprey/ampuller ve nazik sümkürme rahatlatır. Kısa süreli (en çok 3–5 gün) dekongestan spreyler hekim önerisiyle kullanılabilir.

Boğaz için ılık–yumuşak gıdalar, tuzlu su gargarası, yetişkinlerde bal (çocuklarda 1 yaş altına verilmez) yararlıdır. Oda nemini %40–50 aralığında tutmak, yatarken başı hafif yükseltmek, sigara dumanından uzak durmak iyileşmeyi hızlandırır.

“Antibiyotik” çoğu ÜSYE’de gerekmez, çünkü etken viraldir. Antibiyotik; bakteriyel sinüzit (10 günü aşan şikâyet, yüksek ateş, yüz–diş ağrısı, irinli akıntı), streptokok farenjiti (kültür/hızlı test pozitif, bademcikte eksüda, yüksek ateş, hassas boyun lenf nodları) veya boğmaca gibi özel senaryolarda gündeme gelir.

Gereksiz antibiyotik hem yan etki hem de antibiyotik direnci riskini artırır; ayrıca bağırsak mikrobiyotasını bozarak iyileşmeyi geciktirebilir. Şüphede kalındığında hekim hızlı test/boğaz kültürü ile karar verir.

“Geçmeyen üst solunum yolu enfeksiyonu” tanımı; belirtilerin 10 günden uzun sürmesi, 5–7. günde kötüleşmesi veya tekrar tekrar nüksetmesi için kullanılır. Bu durumda bakteriyel sinüzit, alerjik rinit alevlenmesi, astım–GERD katkısı, yanlış ilaç kullanımı ya da çevresel iritanlar sorgulanmalıdır.

Uzayan öksürükte post-nazal akıntı, reaktif hava yolu veya trakeal iritasyon rol oynayabilir. Kanlı balgam, yüksek ve düşmeyen ateş, nefes darlığı, kulak akıntısı, şiddetli yüz ağrısı gibi bulgular hekiminizi görmeniz gerektiğinin habercisidir.

Tanıda çoğu kez öykü + muayene yeterlidir. Bakteriyel farenjit düşünülüyorsa hızlı strep testi/kültür, uzayan–atipik olgularda nazofarengeal PCR paneli, komplikasyon şüphesinde sinüs görüntüleme (gerekirse BT) ve kan testleri istenebilir. Odak netleşmeyen durumlarda rapora “akut üst solunum yolu enfeksiyonu tanımlanmamış” yazılabilir ve takip önerilir.

Risk gruplarında (bebek, gebelik, immünsüpresyon) eşik daha düşüktür; erken test ve yakın izlem gerekebilir. Tanı kadar ayırıcı tanı da önemlidir: grip, COVID-19, mononükleoz, boğmaca, alerji–astım alevlenmesi gibi tablolar benzer yakınmalar yapabilir.

Korunmanın temeli el hijyeni, yüzey temizliği, havalandırma ve kalabalık–kapalı alanlarda mesafe/maske uygulamalarıdır. Mevsime uygun aşılar (hekiminize danışarak) ve düzenli uyku–beslenme–egzersiz bağışıklığı destekler.

Ev ortamında nem dengesini korumak, sigara dumanından uzak durmak ve serum fizyolojik ile nazal nemlendirme tekrarları azaltır. Sık hastalanan çocuklarda el yıkama eğitimi, kreş–okul döneminde hijyen ve hasta iken istirahat kuralları belirleyici olacaktır.

A Life Sağlık Grubu’nda Kulak Burun Boğaz, Çocuk Sağlığı ve İç Hastalıkları ekiplerimiz, ÜSYE’yi kanıta dayalı algoritmalarla değerlendirir. Önceliğimiz gereksiz antibiyotikten kaçınarak etkili semptom kontrolü, burun–boğaz bakımı, komplikasyonların erken tanısı ve evde bakım için net, yazılı öneriler sunmaktır.

Bebek, gebelikte üst solunum yolu enfeksiyonu ve kronik hastalığı olan yetişkinler için kişiye özel güvenli protokoller uygular; gerekirse hızlı testlerle tanıyı netleştirir, uzayan/tekrarlayan olgularda altta yatan nedenleri araştırırız. Sorularınız için kliniklerimizle iletişime geçebilirsiniz.