Crohn Hastalığı Belirtileri ve Tedavisi

Crohn hastalığının belirtileri, sindirim sisteminin hangi bölümünün etkilendiğine ve iltihabın şiddetine göre değişebilir. Bazı kişilerde karın ağrısı ve ishal ön plandayken bazı kişilerde kilo kaybı, kansızlık, ateş veya bağırsak dışı bulgular görülebilir. Şikâyetler zaman zaman hafifleyebilir, ardından yeniden alevlenebilir.

Crohn hastalığında sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:

• Tekrarlayan veya uzun süren ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Karında şişkinlik ve gaz

• İştahsızlık ve istemsiz kilo kaybı

• Halsizlik ve sürekli yorgunluk

• Dışkıda kan veya mukus görülmesi

• Mide bulantısı ve bazı durumlarda kusma

• Ateş ve genel kırgınlık

• Kansızlık

• Makat çevresinde ağrı, çatlak veya akıntı

Bu belirtilerin tamamının her hastada görülmesi beklenmez. Özellikle uzun süren ishal, açıklanamayan kilo kaybı, tekrarlayan karın ağrısı veya dışkıda kan bulunması durumunda gastroenteroloji değerlendirmesi önemlidir.

Karın ağrısı, Crohn hastalığının en sık görülen belirtilerinden biridir. Ağrı çoğunlukla bağırsaklardaki iltihaplanmayla ilişkilidir ve özellikle ince bağırsağın son bölümü etkilendiğinde karnın sağ alt tarafında hissedilebilir. Ancak ağrının yeri, hastalığın sindirim sistemindeki tutulum bölgesine göre değişebilir.

Karında şişkinlik, gaz ve yemeklerden sonra rahatsızlık hissi de görülebilir. Bağırsakta daralma gelişmesi durumunda şişkinlik, kramp ve kusma gibi yakınmalar daha belirgin hale gelebilir. Şiddetli karın ağrısı, belirgin karın şişliği veya gaz ve dışkı çıkaramama acil değerlendirme gerektirebilir.

Crohn hastalığında bağırsak iltihabı, su ve besin emilimini etkileyerek ishal gelişmesine neden olabilir. İshal bazı kişilerde uzun süre devam ederken bazı kişilerde hastalığın alevlenme dönemlerinde artabilir. Dışkılama sıklığında artış, acil tuvalete gitme ihtiyacı ve gece uykudan uyandıran ishal görülebilir.

Bağırsak veya makat bölgesindeki iltihaplanmaya bağlı olarak dışkıda kan ve mukus bulunabilir. Bununla birlikte her Crohn hastasında kanlı dışkılama görülmez. İshalin uzun sürmesi sıvı ve elektrolit kaybına yol açabileceğinden takip edilmesi önemlidir.

Crohn hastalığı sindirim sisteminin yanı sıra makat çevresindeki dokuları da etkileyebilir. Bu bölgede anal fissür adı verilen çatlaklar, apseler, ciltte şişlikler ve fistüller gelişebilir. Özellikle makat çevresinde tekrarlayan ağrı, şişlik, akıntı veya iyileşmeyen yaralar perianal Crohn hastalığının belirtileri arasında yer alabilir.

Fistül, bağırsak ile cilt veya başka bir organ arasında normalde bulunmaması gereken bir kanal oluşmasıdır. Makat çevresinde gelişen fistüller ağrı, akıntı ve tekrarlayan enfeksiyonlara neden olabilir. Bu bulguların değerlendirilmesi için gastroenteroloji ve gerekli durumlarda genel cerrahi veya kolorektal cerrahi uzmanlarının birlikte çalışması gerekebilir.

Crohn hastalığı bazı kişilerde ağız ve çevresindeki dokularda da belirtilere neden olabilir. Ağız içinde tekrarlayan aftlar, dudaklarda şişlik, ağız mukozasında kızarıklık ve bazı iltihabi lezyonlar görülebilir. Bu bulgular hastalığın bağırsak dışı etkileriyle ilişkili olabilir.

Ağız yaraları tek başına Crohn hastalığını göstermez. Vitamin ve mineral eksiklikleri, enfeksiyonlar ve farklı ağız hastalıkları da benzer şikâyetlere yol açabilir. Tekrarlayan ağız yaralarına bağırsak şikâyetleri, kilo kaybı veya uzun süren ishal eşlik ediyorsa değerlendirme yapılması yararlı olabilir.

Crohn hastalığı yalnızca bağırsakları etkilemeyebilir. Bağışıklık sistemiyle ilişkili iltihabi süreçler nedeniyle eklemler, cilt, gözler, karaciğer ve safra yolları gibi farklı bölgelerde belirtiler ortaya çıkabilir. Bu bulgular bazen bağırsak şikâyetleriyle aynı dönemde, bazen de farklı zamanlarda görülebilir.

Bağırsak dışı belirtiler arasında şunlar bulunabilir:

• Eklem bulguları: Eklem ağrısı, şişlik ve iltihaplanma.

• Cilt bulguları: Eritema nodozum ve pyoderma gangrenosum gibi iltihabi cilt hastalıkları.

• Göz bulguları: Üveit ve episklerit gibi göz iltihapları.

• Ağız bulguları: Tekrarlayan aftlar ve ağız içi lezyonlar.

• Kemik sağlığı: Uzun süreli iltihaplanma, besin emilim bozukluğu ve bazı ilaçlar nedeniyle kemik yoğunluğunda azalma.

• Karaciğer ve safra yolları: Bazı kişilerde karaciğer enzimlerinde değişiklikler veya eşlik eden safra yolu hastalıkları.

Gözde ağrı, kızarıklık veya görme değişikliği gibi belirtiler ortaya çıktığında gecikmeden göz hastalıkları değerlendirmesi alınmalıdır.

Crohn hastalığının kesin nedeni henüz tam olarak açıklanamamıştır. Hastalığın ortaya çıkmasında genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi, bağırsak mikrobiyotası ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Bu nedenle Crohn hastalığını tek bir nedene bağlamak mümkün değildir.

Hastalığın gelişiminde etkili olabilecek başlıca faktörler şunlardır:

• Genetik yatkınlık: Ailesinde inflamatuvar bağırsak hastalığı bulunan kişilerde risk artabilir.

• Bağışıklık sistemi: Bağışıklık sisteminin bağırsak mikrobiyotasına karşı verdiği anormal yanıt, kronik iltihaplanmayla ilişkili olabilir.

• Bağırsak mikrobiyotası: Bağırsakta yaşayan mikroorganizmaların dengesindeki değişiklikler hastalığın gelişiminde rol oynayabilir.

• Çevresel faktörler: Sigara kullanımı, bazı ilaçlar ve çevresel etkenler hastalığın seyri üzerinde etkili olabilir.

Crohn hastalığı bulaşıcı değildir. Bir kişiden diğerine temas, ortak eşya kullanımı veya aynı ortamda bulunma yoluyla geçmez.

Crohn hastalığının tanısı tek bir kan testiyle kesin olarak konulamaz. Tanı sürecinde kişinin şikâyetleri, fizik muayene bulguları, laboratuvar sonuçları, endoskopik incelemeler, biyopsi ve görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir. Amaç yalnızca bağırsak iltihabını belirlemek değil, hastalığın yaygınlığını, tutulum bölgesini ve olası komplikasyonları da ortaya koymaktır.

Kan testleri, hastalığa bağlı iltihaplanma ve beslenme sorunları hakkında bilgi sağlayabilir. Tam kan sayımı, CRP, sedimantasyon, demir, ferritin, B12 vitamini, folat, albümin ve elektrolitler doktorun gerekli gördüğü durumlarda değerlendirilebilir.

Crohn hastalığında görülebilen kan değerleri değişiklikleri şunlardır:

Bu testlerdeki değişiklikler Crohn hastalığına özgü değildir. Normal kan sonuçları da hastalığı tamamen dışlamaz. Bu nedenle sonuçlar diğer incelemelerle birlikte yorumlanmalıdır.

Dışkı testleri, bağırsak iltihabının değerlendirilmesine ve bazı enfeksiyonların dışlanmasına yardımcı olur. Dışkıda kalprotektin ölçümü, bağırsak içindeki iltihabi aktivite hakkında bilgi sağlayabilen önemli testlerden biridir. Özellikle Crohn hastalığı şüphesinde veya tanı almış kişilerin takip sürecinde kullanılabilir.

Dışkı kültürü ve gerekli görülen diğer testler, ishalin enfeksiyon kaynaklı olup olmadığını değerlendirmek için istenebilir. Gaita kalprotektin sonucu tek başına Crohn tanısı koydurmaz; klinik bulgular ve diğer incelemelerle birlikte değerlendirilir.

Kolonoskopi, Crohn hastalığının tanısında önemli incelemelerden biridir. İşlem sırasında kalın bağırsak ve ince bağırsağın son bölümü incelenebilir. Bağırsak yüzeyindeki ülserler, iltihaplanma alanları, doku değişiklikleri ve hastalığın yaygınlığı değerlendirilebilir.

Gerekli görülen bölgelerden biyopsi örnekleri alınır. Patoloji incelemesi, bağırsak dokusundaki iltihabi değişikliklerin değerlendirilmesine yardımcı olur. Ancak Crohn hastalığında biyopsi bulguları her zaman tek başına kesin tanı sağlamaz; diğer klinik ve görüntüleme sonuçlarıyla birlikte yorumlanır.

Crohn hastalığı ince bağırsağın kolonoskopiyle ulaşılamayan bölümlerini de etkileyebilir. Bu nedenle doktor gerekli gördüğünde MR enterografi, BT enterografi veya bağırsak ultrasonu gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanabilir. Bu incelemeler bağırsak duvarındaki kalınlaşmayı, iltihaplanmayı, darlıkları, fistülleri ve apse oluşumlarını değerlendirmeye yardımcı olur.

Kapsül endoskopi bazı hastalarda ince bağırsak yüzeyinin incelenmesi için kullanılabilir. Ancak bağırsak darlığı veya tıkanıklık şüphesi bulunan kişilerde kapsülün bağırsakta takılma riski nedeniyle ön değerlendirme yapılması gerekir.

Crohn hastalığının tedavisinde temel amaç, bağırsak iltihabını kontrol altına almak, belirtileri azaltmak, hastalığın alevlenmesini önlemek ve bağırsak dokusunda kalıcı hasar gelişme riskini azaltmaktır. Tedavi planı hastalığın şiddetine, bağırsaktaki tutulum yerine, fistül veya darlık gibi komplikasyonların varlığına ve kişinin önceki tedavilere verdiği yanıta göre belirlenir.

Crohn hastalığını tamamen ortadan kaldıran kesin bir tedavi bulunmamaktadır. Bununla birlikte güncel ilaç tedavileriyle birçok hastada uzun süreli remisyon sağlanabilir. Remisyon, hastalık belirtilerinin ve bağırsaktaki iltihabi aktivitenin kontrol altına alınması anlamına gelir.

Crohn hastalığında kullanılan ilaçlar, bağışıklık sisteminin iltihabi yanıtını kontrol etmeyi amaçlar. Hafif, orta veya şiddetli hastalık durumuna göre farklı ilaç grupları tercih edilebilir. İlaç seçimi hastanın klinik özellikleri ve tedavi hedefleri doğrultusunda gastroenteroloji uzmanı tarafından yapılır.

Tedavide kullanılabilen ilaç grupları şunlardır:

• Kortikosteroidler: Bazı aktif hastalık dönemlerinde iltihabı kısa sürede kontrol altına almak için kullanılabilir. Uzun süreli idame tedavisi amacıyla tercih edilmez.

• İmmünomodülatörler: Bağışıklık sistemi yanıtını düzenlemeye yönelik ilaçlardır. Uygun hastalarda belirli tedavi planlarının parçası olabilir.

• Biyolojik ilaçlar: İltihaplanmada rol oynayan belirli bağışıklık sistemi mekanizmalarını hedefler. Orta ve şiddetli hastalıkta kullanılabilir.

• Hedefe yönelik küçük moleküller: Belirli hücresel sinyal yollarını etkileyerek iltihabi yanıtı azaltmayı amaçlayan ilaçlardır.

İlaçların kullanım şekli, dozu ve süresi kişiye göre belirlenir. Bu ilaçların bazıları enfeksiyon riskini artırabileceğinden tedavi öncesinde ve sırasında gerekli güvenlik kontrolleri yapılmalıdır.

Crohn hastalığında biyolojik tedaviler, bağışıklık sisteminin iltihaplanmada rol oynayan belirli hedeflerini baskılamak veya düzenlemek amacıyla kullanılır. Bu ilaçların bazıları damar yoluyla, bazıları ise deri altına enjeksiyon şeklinde uygulanabilir. Adalimumab gibi bazı ilaçlar deri altı enjeksiyonla uygulanırken infliksimab gibi ilaçların damar yoluyla verilen formları bulunur.

Biyolojik tedavi her Crohn hastası için gerekli değildir. Hastalığın şiddeti, önceki tedavilere yanıt, fistül veya darlık gibi komplikasyonlar ve kişinin genel sağlık durumu değerlendirilerek karar verilir. Tedavi öncesinde tüberküloz ve hepatit gibi enfeksiyonlar açısından tarama yapılması gerekebilir.

Crohn hastalığında belirtilerin yeniden ortaya çıkması veya belirgin şekilde artması alevlenme olarak adlandırılır. Alevlenme döneminde ishal, karın ağrısı, ateş, halsizlik ve iştahsızlık gibi şikâyetler artabilir. Bu dönemde hastalık aktivitesinin yeniden değerlendirilmesi ve enfeksiyon gibi benzer belirtilere neden olabilecek durumların dışlanması gerekir.

Atak tedavisi, hastalığın şiddetine ve tutulum yerine göre planlanır. Doktor gerekli gördüğünde ilaç tedavisini değiştirebilir, kısa süreli kortikosteroid tedavisi uygulayabilir veya biyolojik tedaviye geçebilir. Şiddetli ağrı, yüksek ateş, yoğun kanama, sürekli kusma veya sıvı kaybı durumlarında acil değerlendirme gerekebilir.

Crohn hastalığında ilaç tedavisiyle kontrol altına alınamayan veya bağırsakta ciddi hasara neden olan bazı durumlarda ameliyat gerekebilir. Bağırsak tıkanıklığına yol açan darlıklar, apse, delinme, kontrol edilemeyen kanama ve bazı fistüller cerrahi müdahale gerektirebilir.

Ameliyat sırasında hastalıklı bağırsak bölümü çıkarılabilir veya darlık bulunan alan genişletilebilir. Perianal fistüller için farklı cerrahi yöntemler uygulanabilir. Cerrahi tedavi belirtileri ve komplikasyonları kontrol altına almaya yardımcı olsa da Crohn hastalığını tamamen ortadan kaldırmaz; hastalık bağırsakların başka bölümlerinde veya ameliyat edilen alanın yakınında yeniden ortaya çıkabilir.

Crohn hastalığında herkese uygun tek bir diyet listesi bulunmamaktadır. Beslenme düzeni hastalığın aktif veya remisyonda olmasına, bağırsak tutulumuna, darlık bulunup bulunmamasına ve kişinin hangi besinleri tolere edebildiğine göre değişir. Temel amaç yeterli enerji, protein, vitamin ve mineral alımını sağlarken kişide şikâyetleri artıran besinleri belirlemektir.

Bazı kişiler belirli yiyeceklerin ishal, gaz veya şişkinliği artırdığını fark edebilir. Bu nedenle besin ve belirti günlüğü tutmak, kişisel tetikleyicileri belirlemeye yardımcı olabilir. Gereksiz ve geniş kapsamlı besin kısıtlamalarından kaçınılmalı, beslenme planı diyetisyen ve doktor desteğiyle hazırlanmalıdır.

Crohn hastalığında herkes için geçerli kesin bir yasaklı yiyecek listesi bulunmaz. Bazı besinler hastalığın aktif döneminde şikâyetleri artırabilirken aynı yiyecekler remisyon döneminde daha iyi tolere edilebilir. Bu nedenle beslenme düzeni kişinin belirtilerine ve bağırsak durumuna göre planlanmalıdır.

Özellikle aktif ishal, karın ağrısı veya bağırsak darlığı bulunan kişilerde şu besinler bazı durumlarda rahatsızlık oluşturabilir:

• Çok yağlı ve kızartılmış yiyecekler

• Acı ve yoğun baharatlı besinler

• Kişide gaz ve şişkinliği artıran bazı baklagiller

• Kabuklu, çekirdekli veya yüksek lifli besinler

• Laktoz intoleransı bulunan kişilerde süt ve bazı süt ürünleri

• Şeker alkolleri içeren bazı paketli ürünler

• Kişisel olarak ishal veya karın ağrısını artırdığı belirlenen yiyecekler

Bu besinlerin tamamının her Crohn hastası tarafından tüketilmemesi gerektiği düşünülmemelidir. Özellikle bağırsak darlığı olan kişilerde lif miktarı ve besinlerin dokusu doktor veya diyetisyen önerisine göre düzenlenmelidir.

Crohn hastalarının beslenmesinde yeterli protein, enerji, vitamin ve mineral alımı önemlidir. Hastalığın aktif olmadığı dönemlerde sebze, meyve, tam tahıl ve diğer lif kaynakları kişinin toleransına göre beslenmeye eklenebilir. Aktif hastalık dönemlerinde ise bazı kişiler daha kolay sindirilebilen ve daha düşük lif içeren yiyecekleri tercih etmek zorunda kalabilir.

Kişinin durumuna göre değerlendirilebilecek besinler şunlardır:

• İyi pişirilmiş sebzeler

• Tolere edilebilen meyveler

• Yumurta

• Yağsız veya az yağlı et ve tavuk

• Balık

• Pirinç ve patates

• Laktoz sorunu yoksa yoğurt ve diğer süt ürünleri

• Yeterli sıvı ve uygun protein kaynakları

Beslenme planı yalnızca belirtileri azaltmaya değil, kilo kaybını ve besin eksikliklerini önlemeye de odaklanmalıdır.

Crohn hastalığında bağırsak iltihabı, iştah azalması, besin tüketiminin kısıtlanması ve bazı bağırsak bölümlerinin etkilenmesi nedeniyle vitamin ve mineral eksiklikleri gelişebilir. Özellikle ince bağırsağın son bölümünün tutulması veya bu bölgenin ameliyatla çıkarılması B12 vitamini emilimini etkileyebilir. Demir, folat, D vitamini, kalsiyum ve çinko düzeylerinde de düşüklük görülebilir.

Eksikliklerin belirlenmesi için doktor gerekli kan testlerini isteyebilir. Vitamin ve mineral takviyeleri, kişinin laboratuvar sonuçlarına ve gereksinimlerine göre planlanmalıdır. Gelişigüzel takviye kullanımı yerine uzman değerlendirmesi alınması önemlidir.

Crohn hastalığında kontrol altına alınamayan uzun süreli iltihaplanma, bağırsak dokusunda yapısal hasara yol açabilir. Hastalığın seyrinde darlık, fistül, apse, bağırsak tıkanıklığı ve besin emilim bozukluğu gibi komplikasyonlar gelişebilir. Bu sorunların görülme olasılığı hastalığın tutulum bölgesine, süresine ve tedavi yanıtına göre değişir.

Crohn hastalığının olası komplikasyonları şunlardır:

• Bağırsak darlığı: İltihap ve skar dokusu nedeniyle bağırsak geçişinin daralması.

• Bağırsak tıkanıklığı: Darlığın ilerlemesiyle bağırsak içeriğinin geçişinin zorlaşması veya durması.

• Fistül: Bağırsak ile başka bir organ veya cilt arasında anormal kanal oluşması.

• Apse: Bağırsak çevresinde veya karın içinde iltihap birikmesi.

• Anal fissür: Makat çevresinde ağrılı çatlak gelişmesi.

• Beslenme bozukluğu: Emilim sorunları ve yetersiz beslenmeye bağlı kilo kaybı ve eksiklikler.

• Kemik sağlığı sorunları: D vitamini ve kalsiyum eksikliği veya kronik iltihaplanmayla ilişkili kemik yoğunluğu kaybı.

Düzenli takip ve uygun tedavi, bu komplikasyonların erken fark edilmesine ve hastalık kontrolünün sağlanmasına yardımcı olur.

Crohn hastalığı kronik bir hastalıktır ancak doğrudan ölümcül bir hastalık olarak değerlendirilmez. Uygun tedavi ve düzenli takip sayesinde birçok kişi hastalığını kontrol altında tutarak yaşamını sürdürebilir. Bununla birlikte ciddi bağırsak komplikasyonları, ağır enfeksiyonlar, bağırsak delinmesi veya tıkanıklık gibi durumlar hayati risk oluşturabilir.

Hastalığın seyri kişiden kişiye değişir. Erken tanı, uygun ilaç tedavisi, sigaranın bırakılması ve düzenli takip komplikasyon riskini azaltmaya yardımcı olabilir. Şiddetli karın ağrısı, yüksek ateş, sürekli kusma, belirgin karın şişliği veya yoğun kanama gibi belirtiler acil değerlendirme gerektirir.

Crohn hastalığı kanser değildir ve Crohn tanısı alan herkesin kanser olacağı anlamına gelmez. Ancak özellikle kalın bağırsağı uzun süre etkileyen ve yaygın iltihaplanmaya neden olan Crohn hastalığında kolorektal kanser riski artabilir. Risk; hastalığın süresi, bağırsak tutulumunun yaygınlığı, iltihap kontrolü ve aile öyküsü gibi faktörlere göre değişebilir.

Bu nedenle kalın bağırsak tutulumu bulunan bazı hastalarda doktorun belirlediği aralıklarla kolonoskopik kanser taraması yapılması önerilebilir. Tarama zamanı ve sıklığı kişisel risk durumuna göre belirlenir.

Crohn hastalığı bazı kişilerde cinsel yaşamı dolaylı olarak etkileyebilir. Karın ağrısı, ishal, yorgunluk, beden algısındaki değişiklikler ve hastalığın alevlenme dönemleri cinsel istekte azalmaya neden olabilir. Makat çevresinde fistül, apse veya ağrı bulunması da cinsel yaşamı zorlaştırabilir.

Hastalık kontrol altındayken birçok kişi cinsel yaşamını sürdürebilir. Şikâyetlerin cinsel yaşamı etkilemesi durumunda gastroenteroloji uzmanıyla görüşülmesi ve gerekli durumlarda ilgili diğer uzmanlıklardan destek alınması yararlı olabilir.

Sigara kullanımı Crohn hastalığının seyri üzerinde olumsuz etki gösterebilir. Sigara içen kişilerde hastalık alevlenmelerinin, komplikasyonların ve cerrahi müdahale gereksiniminin artabildiği bildirilmiştir. Bu nedenle Crohn hastalarının sigarayı bırakması tedavi yönetiminin önemli parçalarından biridir.

Sigara bırakma sürecinde hekim desteği alınabilir. Kişinin mevcut ilaç tedavisi ve diğer sağlık koşulları da dikkate alınarak uygun bir bırakma planı hazırlanabilir.

Crohn hastalığının tanı, tedavi ve takibi için gastroenteroloji bölümüne başvurulmalıdır. Gastroenteroloji uzmanı gerekli laboratuvar, endoskopi ve görüntüleme incelemelerini planlayarak hastalığın durumunu değerlendirir. Çocuklarda ise çocuk gastroenterolojisi uzmanı takip sürecini yürütür.

Hastalığın seyrinde fistül, apse, bağırsak darlığı veya ameliyat gereksinimi ortaya çıkarsa genel cerrahi ve ilgili diğer uzmanlık alanları da tedavi sürecine katılabilir.

Crohn hastalığında doğru tanı, hastalığın tutulum alanının belirlenmesi ve kişiye uygun tedavi planının oluşturulması önem taşır. A Life Sağlık Grubu bünyesinde gastroenteroloji değerlendirmesi kapsamında hastanın şikâyetleri, laboratuvar sonuçları ve gerekli görülen endoskopik veya görüntüleme incelemeleri ele alınabilir.

Kronik seyirli bu hastalıkta düzenli takip, tedaviye uyum ve beslenme durumunun değerlendirilmesi uzun dönemli hastalık yönetiminin önemli parçalarıdır. Crohn hastalığı şüphesi bulunan veya tanı almış kişilerin tedavi planını uzman hekim kontrolünde sürdürmesi önerilir.