İnce Bağırsak Hastalıkları Nelerdir? Belirtileri ve Tedavisi

İnce bağırsak, mide ile kalın bağırsak arasında bulunan ve sindirim sisteminin önemli bir bölümünü oluşturan organdır. Mideden gelen besinlerin sindirimi burada devam eder ve karbonhidrat, protein, yağ, vitamin, mineral ve diğer besin öğelerinin büyük bölümü ince bağırsaktan emilerek dolaşıma katılır. Bağırsağın iç yüzeyinde bulunan kıvrımlar ve mikroskobik çıkıntılar, emilim için geniş bir yüzey alanı oluşturur.

İnce bağırsak üç ana bölümden oluşur: onikiparmak bağırsağı (duodenum), boş bağırsak (jejunum) ve kıvrımlı bağırsak (ileum). Bu bölümlerin her biri sindirim ve emilim sürecinde farklı görevler üstlenir. İnce bağırsağın herhangi bir bölümünde gelişen iltihaplanma, yapısal hasar, enfeksiyon veya hareket bozukluğu sindirim işlevlerini etkileyebilir.

İnce bağırsak hastalıkları; iltihabi, bağışıklık sistemiyle ilişkili, enfeksiyöz, emilimle ilgili, yapısal veya hareket bozukluklarına bağlı rahatsızlıklar şeklinde sınıflandırılabilir. Bazı hastalıklar bağırsak duvarında hasara yol açarken bazıları besinlerin emilimini veya bağırsak içeriğinin ilerlemesini etkiler. Hastalıkların belirtileri benzer olabileceği için yalnızca şikâyetlere bakarak hangi rahatsızlığın bulunduğunu belirlemek mümkün değildir.

Sık karşılaşılan veya klinik açıdan önem taşıyan ince bağırsak hastalıkları ve sorunları şunlardır:

Bu hastalıkların her biri farklı değerlendirme ve tedavi yaklaşımı gerektirir. Örneğin çölyak hastalığında gluten içermeyen beslenme temel tedaviyken Crohn hastalığında iltihabı kontrol altına almaya yönelik ilaçlar veya bazı durumlarda cerrahi gerekebilir. İnce bağırsak tıkanıklığı ise özellikle ani başlayan şiddetli belirtilerle birlikte olduğunda acil değerlendirme gerektirebilir.

İnce bağırsak hastalıklarının belirtileri, bağırsak duvarının ne ölçüde etkilendiğine, emilim bozukluğu bulunup bulunmadığına ve hastalığın nedenine göre değişir. İshal, karın ağrısı, gaz ve şişkinlik gibi belirtiler sık görülse de bazı hastalıklarda ilk bulgu kansızlık, halsizlik veya istemsiz kilo kaybı olabilir. Bazı ince bağırsak hastalıkları ise erken dönemde belirgin şikâyete neden olmayabilir.

İnce bağırsak hastalığı belirtileri arasında şunlar yer alabilir:

• Tekrarlayan veya uzun süren ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Yemeklerden sonra şişkinlik ve gaz

• Bulantı ve kusma

• İştah azalması

• İstemsiz kilo kaybı

• Yağlı, kötü kokulu veya normalden hacimli dışkılama

• Demir, folat, B12 vitamini veya diğer besin öğelerinin eksikliğine bağlı kansızlık

• Halsizlik ve çabuk yorulma

• Bazı durumlarda kabızlık

• Dışkıda kan veya siyah renkli dışkılama

• Uzun süren hastalıklarda beslenme yetersizliği

Bu belirtilerin bulunması mutlaka ince bağırsak hastalığı olduğu anlamına gelmez. Benzer yakınmalar mide, pankreas, safra yolları ve kalın bağırsak hastalıklarında da görülebilir. Şikâyetlerin tekrarlaması, giderek artması veya günlük yaşamı etkilemesi durumunda hekim değerlendirmesi yapılmalıdır.

İnce bağırsak hastalığından şüphelenildiğinde belirtilerin süresi, dışkılama alışkanlıklarındaki değişiklikler, kilo kaybı, beslenme düzeni ve ailede bulunan hastalıklar değerlendirilir. Doktor, kişinin daha önce geçirdiği ameliyatları, kullandığı ilaçları, seyahat öyküsünü ve olası enfeksiyon temaslarını da sorgulayabilir. Fizik muayene sırasında karında hassasiyet, şişkinlik veya beslenme yetersizliğine işaret edebilecek bulgular araştırılır.

Bazı hastalıklarda belirtiler zaman zaman ortaya çıkıp azalabilir. Örneğin Crohn hastalığında alevlenme ve sakinleşme dönemleri görülebilirken enfeksiyöz enteritte şikâyetler daha kısa sürede başlayabilir. Çölyak hastalığı ise bazen belirgin ishal olmadan kansızlık, yorgunluk veya vitamin eksikliğiyle kendini gösterebilir.

Tanı, belirtilerin tek başına yorumlanmasıyla değil, gerekli laboratuvar ve görüntüleme testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Hangi testlerin gerekli olduğu düşünülen hastalığa ve kişinin klinik bulgularına göre belirlenir.

İnce bağırsak hastalıklarının tanısında tek bir test bütün hastalıkları ortaya çıkaramaz. Doktor, şüphelenilen duruma göre kan ve dışkı testleri, endoskopik incelemeler, görüntüleme yöntemleri veya özel emilim testleri isteyebilir. Bazı durumlarda tanının kesinleştirilmesi için bağırsak dokusundan biyopsi alınması gerekir.

Tanı sürecinde kullanılabilecek yöntemler şunlardır:

• Kan testleri: Kansızlık, iltihap bulguları, vitamin-mineral eksiklikleri ve bazı hastalıklara özgü antikorlar araştırılabilir.

• Dışkı testleri: Enfeksiyon etkenleri, dışkıda kan ve bağırsak iltihabıyla ilişkili bazı göstergeler değerlendirilebilir.

• Gastroskopi ve biyopsi: İnce bağırsağın başlangıç bölümü incelenebilir ve çölyak hastalığı gibi durumlarda doku örneği alınabilir.

• Kolonoskopi ve ileum incelemesi: Uygun hastalarda kalın bağırsağın yanı sıra ince bağırsağın son bölümü de değerlendirilebilir.

• BT veya MR enterografi: İnce bağırsak duvarı, çevre dokular, iltihap ve olası komplikasyonlar hakkında bilgi sağlayabilir.

• Kapsül endoskopi: Kamera içeren yutulabilir kapsül, uygun hastalarda ince bağırsağın iç yüzeyinin görüntülenmesine yardımcı olabilir.

• Nefes testleri: Belirli durumlarda SIBO veya bazı karbonhidratların sindirimine ilişkin sorunların araştırılmasında kullanılabilir.

Her test her hasta için uygun değildir. Örneğin bağırsak tıkanıklığından şüphelenilen kişilerde kapsül endoskopi öncesinde tıkanıklık riski değerlendirilmelidir. Crohn hastalığı tanısı da genellikle öykü, kan ve dışkı testleri, endoskopi, biyopsi ve görüntüleme bulgularının birlikte ele alınmasıyla konur.

Çölyak hastalığı, buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan gluten proteinine karşı gelişen bağışıklık sistemi yanıtının ince bağırsak yüzeyine zarar verdiği kronik bir hastalıktır. Bağırsak yüzeyindeki emilim alanının zarar görmesi, demir ve diğer besin öğelerinin yeterince alınamamasına yol açabilir. Bu nedenle çölyak hastalığı yalnızca sindirim sistemi belirtileriyle değil, kansızlık, yorgunluk ve istemsiz kilo kaybı gibi bulgularla da ortaya çıkabilir.

Çölyak hastalığının tanısında kan testleri ve gerektiğinde ince bağırsağın başlangıç bölümünden alınan biyopsiler kullanılabilir. Tanı konulmadan önce glutensiz diyete başlanması test sonuçlarını etkileyebileceğinden, değerlendirme tamamlanmadan glutenin beslenmeden çıkarılması önerilmez. Tanı doğrulandığında temel yaklaşım, sağlık profesyoneli desteğiyle yaşam boyu glutensiz beslenmektir.

Crohn hastalığı, sindirim sisteminin farklı bölgelerinde iltihaplanmaya neden olabilen kronik inflamatuvar bağırsak hastalıklarından biridir. İnce bağırsağın son bölümü olan ileum sık etkilenen alanlar arasında yer alsa da hastalık sindirim sisteminin başka bölgelerinde de görülebilir. Karın ağrısı, ishal, yorgunluk, iştah azalması ve kilo kaybı Crohn hastalığında ortaya çıkabilecek belirtilerdir.

Crohn hastalığında iltihap, bağırsak duvarının derin katmanlarını etkileyebilir ve bazı kişilerde darlık, fistül veya apse gibi komplikasyonlara yol açabilir. Tanı için kan ve dışkı testleri, endoskopi, biyopsi ve görüntüleme yöntemleri birlikte kullanılabilir. Tedavinin amacı iltihabı kontrol altına almak, alevlenmeleri azaltmak ve komplikasyon riskini düşürmektir; kullanılan yöntemler hastalığın yaygınlığına ve şiddetine göre belirlenir.

İnflamatuvar bağırsak hastalıkları (İBH), sindirim sisteminde uzun süreli iltihaplanmayla seyreden hastalıklar grubudur. Bu grubun en bilinen iki üyesi Crohn hastalığı ve ülseratif kolittir. Her iki hastalık da karın ağrısı, ishal, yorgunluk ve kilo kaybı gibi belirtilere neden olabilir; ancak bağırsakta etkiledikleri bölgeler ve iltihabın özellikleri farklıdır.

Crohn hastalığı ağızdan anüse kadar sindirim sisteminin farklı bölgelerini etkileyebilir ve ince bağırsakta sık görülebilir. Ülseratif kolit ise esas olarak kalın bağırsağın iç yüzeyini etkiler; bu nedenle doğrudan ince bağırsak hastalığı olarak sınıflandırılmaz. İnce bağırsak belirtileri olan kişide inflamatuvar bağırsak hastalığından şüphelenildiğinde doğru ayrım, uygun incelemelerle yapılmalıdır.