Ateroskleroz (Damar Sertliği) Nedir? | Neden Olur?

Ateroskleroz (damar sertliği); vücuttaki orta ve büyük çaplı atardatarların (arterlerin) en iç tabakası olan intima çeperinde kolesterol, yağ, kalsiyum ve hücresel atıkların birikmesiyle karakterize kronik, ilerleyici ve inflamatuar (iltihabi) bir damar hastalığıdır.

Halk arasında damar sertleşmesi veya damar tıkanıklığı olarak bilinen bu süreçte oluşan sert yapılara aterosklerotik plak denir. Zamanla kireçlenerek büyüyen bu plaklar damar lümenini (iç hacmini) daraltarak organlara giden kan akışını engeller. Plakların aniden yırtılması veya çatlaması ise pıhtı (trombüs) oluşumunu tetikleyerek kalp krizi (miyokard enfarktüsü) ve inme (felç) gibi ölümcül akut kardiyovasküler krizlere yol açar.

Ateroskleroz (damar sertliği); tek bir nedene bağlı olmaksızın, genetik yatkınlık ve zararlı yaşam alışkanlıklarının birleşmesi sonucu atardamarın iç yüzeyindeki koruyucu endotel katmanının hasar görmesiyle (zedelenmesiyle) başlar.

Sağlıklı bir damarın iç yüzeyi pürüzsüzdür. Ancak bu yüzey yüksek tansiyon, sigara dumanı, kanda biriken yüksek kötü kolesterol (LDL) veya şeker hastalığı nedeniyle kimyasal ve mekanik olarak zedelendiğinde; kan yağları ve bağışıklık hücreleri hasarlı dokudan damar duvarının içine sızmaya başlar. Yıllar süren bu sinsi hücresel birikim, damarı daraltan ve sertleştiren aterosklerotik plak yapısını (damar sertliğini) oluşturur.

Damar yapısını doğrudan bozan ve tıbbi tedaviyle veya yaşam alışkanlıklarını değiştirerek ortadan kaldırabileceğimiz majör nedenler şunlardır:

• Yüksek LDL Kolesterol ve Trigliserit (Hiperlipidemi): Kanda serbest dolaşan LDL (kötü kolesterol) seviyesi normalin üzerine çıktığında, damarın hasarlı iç duvarından içeri sızar. Burada oksijen radikalleriyle birleşerek oksitlenir (biyolojik olarak paslanır). Savunma hücreleri bu paslı yağları yutarak köpük hücrelerine dönüşür ve damar sertliğinin temel harcını oluşturur.

• Sigara ve Tütün Ürünleri Kullanımı: Sigara dumanındaki toksik ve kimyasal maddeler doğrudan kana karışır. Bu kimyasallar damarın koruyucu endotel tabakasını hücresel düzeyde zehirler ve yakar. Ayrıca kanın pıhtılaşma eğilimini artırarak plakların üzerinde ani tıkanıklıklar (kalp krizi/felç) geliştirir.

• Kronik Hipertansiyon (Yüksek Tansiyon): Damar içindeki kan tazyikinin sürekli yüksek olması, atardamar duvarını mekanik bir çekiç gibi her saniye döver. Bu sürekli fiziksel stres, damar duvarında mikro yırtılmalara ve çatlaklara yol açarak kolesterol birikimini hızlandırır.

• Diyabet (Şeker Hastalığı) ve İnsülin Direnci: Kandaki glukoz (şeker) seviyesinin kronik olarak yüksek seyretmesi, damar duvarındaki proteinlerle birleşerek damarı kırılganlaştırır. Şeker hastalarında damar sertliği, sağlıklı bireylere göre çok daha agresif, hızlı ve yaygın ilerler.

• Obezite ve Hareketsiz (Sedanter) Yaşam: Fiziksel aktivite azlığı vücuttaki yararlı kolesterolü (HDL) düşürürken, kötü kolesterolü ve tansiyonu tırmandırır. Damarların esneme ve genişleme kabiliyetini köreltir.

Elimizde olmayan, biyolojik ve kalıtsal olarak damar sertliği sürecini hızlandıran faktörlerdir:

• Genetik Yatmanlık ve Aile Öyküsü: Bir bireyin anne, baba veya birinci derece akrabalarında genç yaşta (erkeklerde <55, kadınlarda aort damarı patlaması öyküsü varsa, o bireyin damar yapısı doğuştan plak oluşumuna ve erken sertleşmeye daha yatkındır.

• Yaş Faktörü: Yaş ilerledikçe, atardamarların biyolojik yaşlanma sürecine bağlı olarak doğal esnekliği azalır, duvarları kalınlaşır. Erkeklerde genellikle 45, kadınlarda ise menopoz sonrası 55 yaşından itibaren damar sertliği klinik olarak daha görünür hale gelir.

Ateroskleroz (damar sertliği); vücuttaki atardamarların iç çeperinde kolesterol ve kalsiyum plaklarının birikmesiyle karakterize kronik bir hastalıktır. Bu hastalık damar çapındaki daralma %50 ila %70 kritik eşiğini aşana kadar tamamen sinsi (belirtisiz) ilerler.

Sağlıklı bir damarda kan akışı kesintisizdir; ancak plaklar büyüyüp organların kanlanmasını bozduğunda göğüs sıkışması, merdiven çıkarken nefes darlığı, yürürken bacaklara giren şiddetli kramplar, baş dönmesi ve kronik sırt ağrıları gibi spesifik damar sertliği belirtileri ortaya çıkar. Plakların aniden yırtılması ise saniyeler içinde kalp krizi veya inme (felç) gibi akut krizleri tetikler.

Ateroskleroz sistemik bir hastalıktır ancak vücutta hangi bölgedeki atardamarı daha fazla daralttıysa, hastanın klinik şikayetleri ve Google arama motorunda en sık sorgulanan tıbbi belirti kelimeleri tamamen o bölgeye göre şekillenir:

Koroner Arter Hastalığı Belirtileri, Kalp kasını besleyen koroner arterler plakla tıkandığında kalp yeterince oksijen alamaz ve alarm verir.

• Ezici Göğüs Ağrısı (Anjina Pektoris): Genellikle efor esnasında (yokuş çıkarken, ağır taşırken) iman tahtasının arkasında başlayan, baskı, sıkışma veya ağırlık hissi veren ağrıdır. Dinlenince 3-5 dakika içinde geçer.

• Sol Kola ve Çeneye Yayılan Baskı: Göğüsteki sıkışma hissi sol omuza, sol kola, boyna veya alt çeneye doğru yayılım gösterebilir.

• Eforla Gelen Nefes Darlığı: Kalbin kan pompalama performansının düşmesine bağlı olarak, eskiden rahatlıkla yürünenden daha kısa mesafelerde tıkanma ve soluk soluğa kalma durumu baş gösterir.

Serebrovasküler Belirtiler, Beyne temiz kan götüren şah damarlarında (karotis arterleri) plak birikmesi beyin fonksiyonlarını doğrudan etkiler.

• Geçici İskemik Ataklar (GİA): Beyne giden kan akışının anlık azalıp tekrar açılmasıyla oluşan, "küçük felç" de denilen geçici sinyallerdir.

• Ani Baş Dönmesi ve Denge Kaybı: Yürürken aniden bir tarafa doğru savrulma, sersemlik hissi ve koordinasyon bozukluğu.

• Konuşma ve Görme Bozuklukları: Konuşurken kelimeleri toparlayamama, peltek konuşma, yüzde anlık asimetri (ağız kayması) veya tek gözde geçici körlük/perdelenme hissi.

• Ekstremitelerde Uyuşma: Vücudun sadece sağ veya sadece sol tarafındaki kol ve bacakta aniden gelişen güç kaybı, karıncalanma ve uyuşukluk şikayetleri.

Periferik Arter Hastalığı Belirtileri, Bacak ve kalça kaslarını besleyen atardamarların damar sertliği nedeniyle kireçlenip daralmasıdır.

• Yürürken Bacağa Giren Şiddetli Kramp (Kladikasyon): En tipik bacak damar sertleşmesi belirtisi olup, hasta belirli bir mesafe yürüdükten sonra baldır veya uyluk kaslarına sanki bıçak saplanmış gibi şiddetli bir kramp girer. Hasta durup 1-2 dakika dinlendiğinde ağrı tamamen geçer, yürüyünce tekrar başlar (vitrin bakma hastalığı / topallama).

• Ayaklarda Soğuma ve Solukluk: Tıkanıklık olan bacak ve ayak, diğerine göre her zaman daha soğuktur. Ayak yukarı kaldırıldığında rengi solar, aşağı sarkıtıldığında ise koyu kırmızı/mor bir renk alır.

• İyileşmeyen Ayak Yaraları: Parmak uçlarında veya topukta küçük bir darbeyle açılan yaralar, kanlanma sıfıra yakın olduğu için aylarca iyileşmez ve ileri evrelerde kangrene dönüşebilir.

Aort Anevrizması Belirtileri, Aterosklerotik plaklar vücudun en büyük damarı olan aortun esnekliğini yok ederek duvarını çürütür ve genişletir.

• Kronik Sırt ve Bel Ağrısı: Genişleyen aort damarının omurgaya yaptığı mekanik baskı sonucu ağrı kesicilere yanıt vermeyen künt ağrılar oluşur.

• Karında Nabız Atması Hissi: Karın aortu genişlediğinde sırtüstü yatan hastalar göbek çevresinde dışarıdan çıplak gözle görülebilen bir "karında atan kitle" fark ederler.

Damar çeperindeki fibroz şapka yüksek tansiyon dalgasıyla aniden çatlayıp yırtılırsa, saniyeler içinde o bölgede devasa bir pıhtı (trombüs) oluşur ve damarı %100 tıkar. Bu durum organın ölümüne yol açan acil kriz evresidir:

• Akut Kalp Krizi Belirtileri: Dinlenmekle geçmeyen, 20 dakikadan uzun süren, göğüste fil oturmuş gibi ezici dehşet verici ağrı, ölüm korkusu, soğuk soğuk terleme ve mide bulantısı.

• Akut İnme (Felç) Belirtileri: Vücudun bir yarısında tam felç, kolları yukarı kaldıramama, konuşmanın tamamen kaybedilmesi veya anlaşılmaz hale gelmesi.

• Akut Aort Damarı Yırtılması Belirtileri: Kürek kemiklerinin tam arasına aniden saplanan, yırtılır tarzda, hastayı şoka sokan şok edici sırt ağrısı tablosudur (aort damarı patlaması).

Ateroskleroz (damar sertliği) tedavisi; damar lümenindeki (iç hacmindeki) daralma yüzdesine, plağın yerleştiği anatomik bölgeye (kalp, beyin, bacak veya aort damarı) ve hastanın klinik tablosuna göre bütüncül olarak kurgulanır.

Tedavide temel amaç; organların kanlanmasını restore etmek, hastanın efor konforunu artırmak ve en önemlisi damar duvarındaki kireçli kolesterol plaklarının aniden yırtılarak kalp krizi (miyokard enfarktüsü) veya inme (felç) gibi ölümcül akut krizlere yol açmasını kesin olarak önlemektir. Erken ve orta evrelerde tedavi ameliyatsız medikal ilaç protokolleri ve yaşam tarzı değişikliklerinden oluşurken; ileri derece tıkanıklıklarda anjiyografik balon/stent uygulamaları veya radikal açık cerrahi (By-pass) operasyonları devreye girer.

Modern kardiyovasküler tıp dünyasında damar sertliğinin ortadan kaldırılması ve kontrol altına alınmasında uygulanan üç ana tedavi sütunu şu şekildedir:

Damar lümenindeki daralmanın henüz girişimsel sınırları aşmadığı (genellikle daralma oranı %50'nin altında olan) evrelerde uygulanan, plağın moleküler yapısını stabilize eden temel tedavi fazıdır.

• Plağı Sabitleyen Tedavi (Statinler): Klinik dünyada en çok merak edilen sorulardan biri "Ateroskleroz geriler mi / kolesterol plakları nasıl temizlenir?" sorusudur. Statin grubu ilaçlar sadece kandaki kolesterolü düşürmekle kalmaz; damar duvarındaki plağın içindeki yağ havuzunu kurutur, üzerindeki lifli şapkayı kalınlaştırır. Böylece plağın yırtılma riskini bloke ederek damar sertliğini hücresel düzeyde geriletebilir ve stabilize eder.

• Kan Sulandırıcı Protokoller (Antiagreganlar): Düşük doz Aspirin veya Clopidogrel gibi ajanlar başlanarak, daralan bölgeden geçen kanın akışkanlığı artırılır ve olası bir plak zedelenmesinde kan pullarının (trombositlerin) o bölgeye yapışıp ani pıhtı (tıkanıklık) geliştirmesi önlenir.

• Risk Faktörlerinin Baskılanması: Tansiyonu kesin olarak 120/80 mmHg altında tutacak antihipertansif tedaviler ile kan şekerini (HbA1c) kontrol altına alan modern diyabet ilaçları tedavi haritasına eklenir. Sigara kullanımı damar iç yüzeyini doğrudan yaktığı için kesin olarak yasaklanır. Hastaya Akdeniz tipi beslenme ve karın-göğüs içi basıncı artırmayan tempolu düz yürüyüş egzersizleri planlanır.

Damardaki daralmanın kritik eşiği (%70 ve üzeri) aştığı, organın oksijensiz kaldığı ve hastada eforla göğüs ağrısı veya bacak krampı tetiklendiği durumlarda uygulanan anjiyografik tedavi modelidir.

Damar sertliğinin anjiyografik olarak stentle açılamayacak kadar yaygın, çoklu ve tam tıkalı olduğu durumlarda uygulanan altın standart cerrahi yaklaşımlardır.

• Koroner Arter By-pass Greftleme (CABG): Kalp damarları boydan boya kireçlendiğinde; göğüsten alınan atardamar (mammaria) veya bacaktan alınan toplardamar (safen) kullanılarak tıkanıklığın başladığı noktanın ilerisine yeni bir kan köprüsü (yan yol) inşa edilir. Kan artık tıkalı plağa uğramadan bu yeni hattan kalbi besler.

• Periferik By-pass Cerrahisi: Bacak damarlarındaki tam tıkanıklıklarda suni greftler veya hastanın kendi damarı kullanılarak bacak kan akımı yeniden kurgulanır, kangren riski yok edilir.

• Karotis Endarterektomi (Şah Damarı Temizliği): Beyne giden şah damarındaki plak, cerrahi neşterle damar duvarı açılarak bir muz kabuğu gibi soyulup dışarı çıkarılır. Damar içi kireçten tamamen temizlenerek felç riski ortadan kaldırılır.

"Damarım sertleşmiş ama idare ediyorum" diyerek poliklinik takibini bırakmak, hekimin reçete ettiği kolesterol ve kan sulandırıcı ilaçları kulaktan dolma internet bilgileriyle aniden kesmek; damar duvarınızda sinsi sinsi büyüyen o kireçli yapıların aniden çatlayarak kalp krizi, felç veya geri dönüşsüz bir aort damarı patlaması tablosuna yol açmasına davetiye çıkarır. Ateroskleroz tedavisi, tek bir anjiyo işleminden çok daha fazlasıdır; hastanın damar ömrünü uzatan çok yönlü bir tıp mühendisliği sürecidir. Tedavinin başarısı; hastanenin 7/24 kesintisiz açık olan anjiyografi laboratuvar hızına, en modern ilaç kaplı stent teknolojilerine, tam donanımlı KVC ameliyathane parkurlarına ve alanında binlerce vakalık deneyimi olan kıdemli uzman kadroya bağlıdır.

Ankara genelinde modern tıp teknolojisinin en üst segment imkanlarını kurumsal hasta güvenliği ve yüksek cerrahi başarı vizyonuyla her yerleşkesine taşıyan modern tıp kampüslerimizde (Etimesgut, Pursaklar, Altındağ, Eryaman, Sincan, Keçiören ve Batıkent) A Life Sağlık Grubu hastaneleri olarak; tüm damar ağınızı en üst düzey tıbbi koruma altına alıyoruz.

Kardiyoloji ve Kalp Damar Cerrahisi anabilim dalı kürsümüz bünyesinde; damar sertliği saptanan hastalarımızın yüksek çözünürlüklü tomografik anjiyografi cihazlarımızla milimetrik plak haritalarını çıkarıyoruz. Girişimsel laboratuvarlarımızda kasıktan veya bilekten girerek damarları saniyeler içinde açtığımız en modern ilaç kaplı stent ve balon tedavilerini hayata geçirirken; çoklu damar tıkanıklıklarında veya şah damarı darlıklarında tam teşekküllü ameliyathanelerimizde Açık Kalp By-pass cerrahilerini ve şah damarı temizleme (endarterektomi) operasyonlarını sıfır enfeksiyon disipliniyle yönetiyoruz. Tüm tedavi süreçlerini Kardiyoloji, Kalp ve Damar Cerrahisi ve Yoğun Bakım uzmanlarımızın ortak katılımıyla kurulan kurumsal kalp konseylerimizde planlıyoruz. "Hayatınıza Sağlık Katıyoruz" vizyonumuzla, damar sağlığınızı tahminlerin belirsizliğine değil, modern tıp biliminin kurumsal kesin kanıtlarına emanet ediyoruz.

Yürürken bacaklarınızda kilitlenme oluyorsa, merdiven çıkarken göğsünüzde ezici bir baskı veya nefes darlığı hissediyorsanız ya da saptanan damar sertliğinizin en modern tıbbi/girişimsel yöntemlerle tedavi planını oluşturmak istiyorsanız; süreçlerin ani bir felç veya kalp krizine dönüşmesini engellemek adına kapsamlı Kardiyovasküler Check-Up panellerimizi planlamak, anjiyo/stent gerekliliğinizi koordine etmek ve uzman hekim kadromuzdan muayene randevusu almak için A Life Sağlık Grubu çağrı merkezimizi arayabilir veya sitemiz üzerinden online randevu modülümüzü saniyeler içinde kurgulayabilirsiniz. Yarınlarınız için tüm gücümüzle yanınızdayız.