Yumurtalık Kisti Nedir​? | Yumurtalık Kisti Belirtileri​ Nelerdir?

Yumurtalık kisti, kadın üreme sisteminin bir parçası olan yumurtalıkların (overler) içinde veya üzerinde gelişen, etrafı ince bir dokuyla çevrili, içi sıvı, hava ya da yarı katı materyal dolu keseciklerdir. Kadınların üreme çağında oldukça sık karşılaştığı bu yapılar, çoğunlukla zararsızdır ve rutin bir jinekolojik ultrason muayenesi sırasında tesadüfen tespit edilir.

Kadın anatomisinde her ay düzenli olarak gerçekleşen adet döngüsünde yumurtalıklarda milimetrik foliküller büyür. Bu foliküllerin çatlayıp yumurtayı serbest bırakması gerekirken, bazen çatlama gerçekleşmez ve kese büyümeye devam ederek kiste dönüşür. Çoğu kadın hayatı boyunca en az bir kez farkında bile olmadan bu durumu yaşar. Kistlerin çok büyük bir kısmı kanserleşme eğilimi göstermez ve herhangi bir cerrahi müdahaleye gerek kalmadan birkaç adet dönemi içinde kendiliğinden eriyerek kaybolur.

Yumurtalık kisti çeşitleri, kistin oluşum mekanizmasına göre fonksiyonel (iyi huylu ve geçici) kistler ve patolojik (tedavi gerektiren) kistler olmak üzere iki ana gruba ayrılır. En sık rastlanan iyi huylu tür, adet döngüsündeki yumurtlama aksaklığından kaynaklanan folikül kisti iken; rahim iç dokusunun yumurtalıklara yerleşmesiyle oluşan ve cerrahi takip gerektiren tür ise yumurtalıkta çikolata kisti (endometrioma) olarak adlandırılır.

Klinik değerlendirmelerde kistlerin ayırt edilmesi tedavi haritasını doğrudan belirler. Folikül kistleri hormonal dalgalanmalarla büyür, genellikle 3 ila 5 santimetreyi geçmez ve kendiliğinden küçülür. Yumurtalıkta çikolata kisti ise kronik bir hastalık olan endometriozisin bir parçasıdır. Bu kistlerin içi eski, kahverengi ve koyu kıvamlı kanla dolu olduğu için erimezler. Aksine her adet döneminde rahim içi gibi kanayarak büyüme eğilimindedirler ve kronik pelvik ağrılara ya da çocuk sahibi olma zorluklarına yol açabilirler. Diğer çeşitler arasında dermoid kistler ve korpus luteum kistleri de yer alır.

Yumurtalık kisti, adet döngüsünü yöneten östrojen ve progesteron hormonlarının dengesinin bozulması, yumurta keseciğinin (folikülün) çatlayamaması veya hücrelerin düzensiz şekilde çoğalması nedeniyle olur. Vücuttaki hormonal ritmin sekteye uğraması, kist oluşumunun en temel tetikleyicisidir.

Jinekolojik açıdan bir kadının neden yumurtalık kisti geliştirdiğini anlamak için hücresel ve hormonal süreçleri incelemek gerekir. En yaygın yumurtalık kisti neden olur sorusunun altında yatan faktörler şunlardır:

• Hormonal Düzensizlikler: Polikistik over sendromu (PKOS) gibi durumlarda, hormonların dengesiz salgılanması yumurtalıklarda çok sayıda küçük kistin birikmesine neden olur.

• Endometriozis Hastalığı: Rahim iç tabakasını oluşturan hücrelerin rahim dışına, özellikle yumurtalıklara göç ederek burada tutunması çikolata kistlerini tetikler.

• Erken Gebelik Dönemi: Hamileliğin ilk haftalarında embriyoyu desteklemek için vücut kendiliğinden korpus luteum adı verilen geçici bir kist üretir. Bu kist tamamen fizyolojiktir.

• Pelvik Enfeksiyonlar: Ağır geçirilen üreme yolu veya yumurtalık iltihaplanmaları, çevre dokularda apse ve kist benzeri yapıların oluşmasına zemin hazırlar.

• Hatalı Hücre Çoğalması: Adet döngüsünden bağımsız olarak, gebelik döneminden kalan embriyonik hücrelerin yumurtalıkta saç, diş ve yağ dokusuna dönüşmesiyle dermoid kistler meydana gelir.

Yumurtalık kisti belirtileri, kistin büyüklüğüne ve türüne bağlı olarak değişmekle birlikte, en net şekilde kasıklarda tek taraflı künt bir ağrı, adet düzensizliği, lekelenmeler, cinsel ilişki sırasında acı ve karında belirgin bir şişkinlik hissiyle kendini gösterir. Kist büyüyüp çevre dokulara veya mesaneye (idrar torbasına) baskı yapmaya başladığında, sık idrara çıkma ve bağırsak hareketlerinde zorlanma gibi şikayetler de tabloya eklenir.

Klinik ortamlarda pek çok küçük kist hiçbir belirti vermeden tamamen sessizce ilerler. Ancak yumurtalık kisti ağrısı, kistin kendi etrafında dönmesi (torsiyon) veya patlaması (rüptür) gibi durumlarda aniden şiddetlenerek acil müdahale gerektiren akut bir duruma dönüşebilir. Kadınların jinekolojik takipleri sırasında en sık dile getirdiği ve klinik muayenede doğrulanan başlıca yumurtalık kisti belirtileri şunlardır:

• Pelvik ve Kasık Ağrısı: Adet döneminden bağımsız olarak gelişen, uyluklara ve bel bölgesine doğru yayılabilen sürekli veya aralıklı sancılar.

• Adet Düzeni Sapmaları: Hormon salgılayan kistlerin varlığı nedeniyle adet kanamalarının gecikmesi, normalden çok daha yoğun geçmesi veya dönem ortasında kahverengi lekelenmelerin olması.

• Disfonksiyonel Baskı Hissine Bağlı Şikayetler: Büyüyen kistin mesaneyi sıkıştırması sonucu tam idrar yapamama, sürekli idrara çıkma isteği veya kalın bağırsağa bası yapması nedeniyle oluşan kronik kabızlık.

• Göğüslerde Hassasiyet ve Bulantı: Kistin salgıladığı östrojen veya progesteron benzeri hormonların etkisiyle vücudun adeta bir gebelik başlangıcını taklit etmesi.

Sağ ve sol yumurtalık kisti belirtileri, anatomik olarak kistin hangi taraftaki over dokusunda geliştiğine bağlı olarak sağ kasıkta ya da sol kasıkta yoğunlaşan batma hissi, bacağa vuran ağrı ve o bölgeye el ile bastırıldığında hissedilen hassasiyet ile anlaşılır. Klinik muayenede ağrının lokalizasyonu, hekimin hangi yumurtalığa odaklanması gerektiğinin en birincil ipucudur.

Sağ yumurtalık kisti belirtileri yaşandığında ağrının karakteri apandisit ağrısı ile çok sık karıştırılabilir. Bu nedenle sağ kasığında ani, şiddetli ve bıçak saplanır gibi ağrı hisseden kadınlarda, jinekolojik kist rüptürü ile apandisit iltihabı ayrımı ultrasonografi ile netleştirilmelidir. Sol yumurtalık kisti belirtileri ise sol kasıkta kronik bir dolgunluk hissi yaratırken, alt bağırsak segmentlerine yakınlığı nedeniyle dışkılama esnasında sol taraftan makata doğru yayılan keskin bir sızı ile kendini belli edebilir. Her iki tarafta da kistin varlığı, o taraftaki bacağın üst kısmında uyuşma ve çekilme hissine yol açabilir.

Karında kist belirtileri, yumurtalık kistinin pelvik bölgeden yukarıya, yani karın boşluğuna doğru büyümesi sonucu göbek çevresinde gözle görülür simetrik olmayan bir büyüme, sürekli bir hazımsızlık, gaz sancıları ve erken doyma hissi şeklinde ortaya çıkar. Bu durum genellikle hastalar tarafından basit bir kilo alımı veya mide-bağırsak problemi zannedilerek gözden kaçırılabilir.

Kist hacimsel olarak 10 santimetrenin üzerine çıktığında karın içi basıncı artırır. Hastalar eğilip kalkarken karınlarında bir kitlenin yer değiştirdiğini veya sert bir dokunun midelerine baskı yaptığını net bir şekilde hissedebilirler. Diyaframa doğru baskı yapan dev kistler, nefes darlığı ve çarpıntı gibi dolaylı karında kist belirtileri de yaratabilir. Bu aşamaya gelmiş patolojik kistler, karın duvarından el ile muayenede bile rahatlıkla palpe edilebilecek (hissedilebilecek) büyüklüğe ulaşmış demektir.

Aşağıdaki tabloda, jinekolojide en sık karşılaşılan kist türlerinin kendilerine has ağrı karakterleri ve kadın vücudundaki yansımaları detaylıca karşılaştırılmıştır:

Yumurtalıkta kist hamile kalmayı çoğu zaman doğrudan engellemez; ancak kistin türü çikolata kisti (endometrioma) veya polikistik over sendromu (PKOS) ise yumurtlama kalitesini bozarak ya da tüplerde yapışıklık yaratarak hamile kalmayı zorlaştırabilir. Basit folikül kistleri ise üreme fonksiyonlarına kalıcı zarar vermediği için yumurtalık kisti olanlar hamile kalabilir mi sorusuna jinekolojik olarak "evet" yanıtı verilir.

Klinik süreçte gebelik planlayan kadınların kist haritası incelenir. Eğer ultrasonografide izlenen kist, her ay kendiliğinden büyüyüp eriyen basit bir su kistiyse, rahim iç tabakasına veya yumurta rezervine baskı yapmıyorsa gebeliğin önünde hiçbir engel yoktur. Ancak çikolata kistleri, salgıladıkları inflamatuar (iltihabi) sıvılar nedeniyle yumurta hücrelerinin kalitesini düşürebilir ve yumurtalıktan salınan yumurtanın tüpler tarafından yakalanmasını mekanik olarak engelleyebilir. Bu gibi durumlarda, yumurtalık kisti hamileliğe engel mi sorusunun yanıtı kişiye özel tedavi protokolleriyle (hormonal baskılama veya mikrocerrahi) aşılır.

Yumurtalık kisti patlarsa (rüptür), kistin içerisindeki sıvı veya kan karın boşluğuna (pelvik periton) sızarak aniden başlayan çok şiddetli bir kasık ağrısına, karın zarı irritasyonuna, iç kanama riskine bağlı olarak tansiyon düşmesine ve soğuk terlemeye neden olur. Kistin patlaması jinekolojik aciller arasında yer alır ve sızan sıvının niteliğine göre hastanın müşahede altında tutulmasını veya acil ameliyata alınmasını gerektirir.

Klinik pratikte yumurtalık kisti patlaması vakalarının büyük kısmı hafif düzeydedir; kist içeriği berrak su ise vücut bu sıvıyı birkaç gün içinde kendiliğinden emer ve hasta sadece yatak istirahatiyle iyileşir. Ancak patlayan kist bir çikolata kistiyse veya patlama esnasında yumurtalık dokusundaki ana damarlardan biri yırtıldıysa, karın içine aktif kanama başlar. Bu durum hayati tehlike yaratabilen bir iç kanmaya (hemoperitonyum) yol açar. En belirgin yumurtalık kisti patlaması belirtisi, kişinin hiçbir şikayeti yokken aniden, sanki içeride bir şey yırtılmış gibi bıçak saplanması hissiyle iki büklüm olması, ardından baş dönmesi ve mide bulantısı yaşamasıdır.

Yumurtalık kisti, vakaların %90'ında tamamen iyi huylu olduğu için doğrudan tehlikeli değildir; ancak kist kendi etrafında dönerek yumurtalığın kan akışını keserse (over torsiyonu), patlayarak iç kanama başlatırsa veya menopoz sonrası dönemde hızlı büyüme gösterip kansere dönüşme riski taşırsa ciddi şekilde tehlikeli hale gelir. Yumurtalık kisti zararları genel olarak üreme sağlığı konforunu ve organ bütünlüğünü tehdit eden unsurlardan oluşur.

Jinekolojik açıdan ihmal edilen veya düzenli takibi yapılmayan patolojik kistlerin yaratabileceği temel tehlikeler ve zararlar şunlardır:

• Over Torsiyonu (Yumurtalık Dönmesi): Özellikle 5 santimetreden büyük ve ağır kistler (dermoid kistler gibi), yumurtalığı tutan bağların kendi etrafında dönmesine neden olur. Kan akışı duran yumurtalık dokusu saatler içinde kangren (nekroz) olabilir ve organın tamamen kaybedilmesine yol açabilir.

• Yumurta Rezervinin Azalması: Büyük ve kronik kistler, etraflarındaki sağlıklı yumurtalık dokusunu ezerek buradaki sağlıklı yumurta foliküllerinin körelmesine sebebiyet verebilir.

• Pelvik Yapışıklıklar: Karın içine sızan kist sıvıları, bağırsakların, rahmin ve yumurtalıkların birbirine yapışmasına neden olarak kronik, geçmeyen bel ve kasık ağrılarını tetikler.

• Malignite (Kanser) Riski: Özellikle menopoz sonrasında ortaya çıkan, içi katı bölmeler içeren (solid komponentli) kistlerin yumurtalık kanseri riski taşıma ihtimali yüksektir. Bu yüzden her kist aynı kefeye konulmamalı, ultrasonografik yapısı jinekolog tarafından titizlikle incelenmelidir.

Yumurtalık kisti, jinekolojik muayene sırasında uzman bir hekim tarafından yapılan pelvik ultrasonografi (USG) veya transvajinal ultrason incelemesiyle en net ve kesin şekilde anlaşılır. Yumurtalık kisti şüphesi, kasık ağrısı veya adet düzensizliği olan bir kadının hastanelerin Kadın Hastalıkları ve Doğum (Jinekoloji) bölümüne başvurmasıyla teşhis edilir.

Hekim muayene sırasında kistin boyutunu, içerisindeki sıvının yapısını ve duvar kalınlığını inceler. Tanıyı derinleştirmek ve kistin iyi huylu olup olmadığını anlamak için kullanılan ek teşhis yöntemleri şunlardır:

• Tümör Belirteçleri (Kan Testleri): Kanda CA-125, CA 19-9 ve HE4 gibi parametrelere bakılarak özellikle menopoz sonrası kistlerin kötü huylu olma riski taranır.

• Pelvik MR veya Tomografi: Büyük, karmaşık yapılı veya çikolata kisti şüphesi olan vakalarda, çevre dokuların tutulumunu daha net görmek için istenir.

• Gebelik Testi (Beta-hCG): Bazı durumlarda dış gebelik veya gebeliğin erken dönemindeki fizyolojik kistleri ayırt etmek amacıyla rutin olarak istenir.

Yumurtalık kisti tedavisi, kistin boyutuna, ultrasonografik yapısına, hastanın şikayetlerine ve yaşına bağlı olarak düzenli tıbbi takip, doğum kontrol hapları (hormon tedavisi) veya kapalı cerrahi (laparoskopi) yöntemleriyle yapılır. Basit ve 5 santimetreden küçük fonksiyonel kistler genellikle hiçbir müdahale gerektirmeden 1-2 adet dönemi içerisinde kendiliğinden kaybolur.

Klinik yaklaşımda yumurtalık kisti nasıl geçer sorusunun cevabı tamamen kistin karakterine bağlıdır. Tedavi süreçleri şu üç ana algoritma üzerinden yönetilir:

• Bekle-Gör Protokolü (Tıbbi Takip): Genç hastalarda görülen küçük, içi tamamen sıvı dolu basit kistler için uygulanır. Hasta 6-8 hafta sonra tekrar ultrasona çağrılarak kistin küçülüp küçülmediği izlenir.

• Medikal (İlaç) Tedavisi: Kistin büyümesini engellemek, yeni kist oluşumunu baskılamak ve hormonal dengeyi yeniden kurmak amacıyla doğum kontrol hapları veya progesteron içerikli hormonal tedaviler reçete edilir.

• Cerrahi Müdahale (Kist Ameliyatı): 8-10 santimetreyi aşan, ilaç tedavisiyle küçülmeyen, kendi etrafında dönme (torsiyon) riski yüksek olan veya kanser şüphesi uyandıran kistler ameliyatla alınır. Günümüzde bu operasyonlar çoğunlukla göbek deliğinden girilerek yapılan konforlu kapalı ameliyat (laparoskopi) yöntemiyle gerçekleştirilir ve sağlıklı yumurtalık dokusu korunur.

Aşağıdaki tabloda, yumurtalık kistlerinin boyutlarına ve yapısal özelliklerine göre klinik tedavi yaklaşımları ve izlenecek yollar detaylandırılmıştır:

Yumurtalık kistlerinin çok büyük bir kısmı kadın vücudunun doğal döngüsünün bir parçasıdır ve korkulacak bir durum yaratmaz. Ancak kasıklarınızda geçmeyen ağrılar, adet düzensizlikleri veya şişkinlik şikayetleriniz varsa, kistin erken dönemde yakalanması ve doğru tedavi algoritmasının belirlenmesi için yılda en az bir kez jinekolojik ultrason muayenenizi yaptırmayı ihmal etmeyiniz.