Böbrek Damar Hastalıkları Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Böbrek damar hastalıkları, böbreklerin kanlanmasını sağlayan damarları etkileyen farklı hastalıkların genel adıdır. Böbrekler normal işlevlerini sürdürebilmek için sürekli ve yeterli kan akımına ihtiyaç duyar. Böbreğe ulaşan kan miktarının damar daralması veya başka bir damar problemi nedeniyle azalması, böbreğin kan basıncını ve sıvı dengesini düzenleyen mekanizmalarını etkileyebilir.

Bu hastalıklar tek bir klinik tablodan oluşmaz. Böbrek arter darlığı, damar sertliğine bağlı damar hastalığı, fibromüsküler displazi ve daha nadir damar iltihapları veya damar yapısını etkileyen diğer durumlar böbrek damar hastalıkları kapsamında değerlendirilebilir.

Böbrek damarlarını etkileyen hastalıklar, oluşum mekanizmaları ve böbreğe verdikleri zarar açısından birbirinden farklıdır. Bazı hastalıklar damar duvarında plak birikimi nedeniyle gelişirken bazıları damar yapısındaki bozukluklardan veya iltihabi süreçlerden kaynaklanabilir. Bu nedenle böbrek damar hastalığının türünün belirlenmesi, uygulanacak tedavinin seçilmesi açısından önem taşır.

Bu hastalıkların tamamı aynı sıklıkta görülmez. Özellikle böbrek arter darlığında damar sertliği en sık nedenlerden biri olurken, fibromüsküler displazi damar sertliği dışındaki önemli nedenlerden biridir ve daha genç kişilerde de görülebilir.

Böbrek arter darlığı, böbreğe kan taşıyan renal arterlerden birinin veya daha fazlasının daralması ve bunun sonucunda kan akımının azalmasıdır. Darlık hafif olduğunda herhangi bir belirtiye neden olmayabilir. Daha belirgin darlıklarda ise böbreğin kanlanmasının azalması, böbreğin tansiyon düzenleyici mekanizmalarını etkileyerek renovasküler hipertansiyon gelişmesine katkıda bulunabilir.

Böbrek arter darlığının en yaygın nedenlerinden biri aterosklerozdur. Daha az sıklıkla fibromüsküler displazi gibi damar duvarını etkileyen damar hastalıkları sorumlu olabilir.

Böbrek arter darlığının nedenleri kişinin yaşına ve damar yapısına göre değişebilir. Ateroskleroz, özellikle ileri yaşta ve damar hastalığı açısından risk faktörleri bulunan kişilerde en sık neden olarak öne çıkar. Damar duvarında oluşan plaklar zaman içinde damarın iç çapını daraltarak böbreğe ulaşan kan miktarını azaltabilir.

Daha genç kişilerde ise fibromüsküler displazi gibi damar sertliği dışındaki nedenler değerlendirilebilir. Daha nadir olarak vaskülitler, damar yaralanmaları, doğuştan damar anomalileri veya damar duvarını etkileyen başka hastalıklar böbrek arterlerinde daralmaya neden olabilir.

Risk faktörleri özellikle damar sertliğine bağlı böbrek damar hastalıklarında önem taşır. Sigara kullanımı, yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve yaygın damar hastalığı böbrek arterlerinde aterosklerotik değişikliklerin görülme riskini artırabilir. Kalp damarları veya diğer büyük damarlarla ilgili aterosklerotik hastalığı bulunan kişilerde böbrek damarlarının da etkilenme ihtimali dikkate alınabilir.

Bunun yanında genç yaşta ortaya çıkan veya nedeni açıklanamayan yüksek tansiyon durumlarında fibromüsküler displazi gibi damar hastalıkları da değerlendirmeye alınabilir. Risk faktörlerinin bulunması tek başına böbrek damar hastalığı tanısı anlamına gelmez; tanı için klinik değerlendirme ve uygun görüntüleme gerekir.

Böbrek damar hastalıkları erken dönemde herhangi bir belirti vermeyebilir. Özellikle böbrek arterindeki darlık belirgin değilse kişi hastalığın farkında olmayabilir. Belirtiler ortaya çıktığında ise çoğunlukla damar hastalığının böbrek kanlanmasını veya kan basıncını etkilemesiyle ilişkilidir.

Görülebilecek bulgular arasında:

• Kontrol edilmesi zor veya dirençli yüksek tansiyon

• Tansiyonun daha önce normal seyrederken belirgin şekilde yükselmesi

• Böbrek fonksiyonlarında bozulma

• İdrar miktarında değişiklik

• Vücutta sıvı birikmesine bağlı şişlik

• Bazı durumlarda nefes darlığı

• Baş ağrısı gibi yüksek tansiyonla ilişkili yakınmalar

yer alabilir.

Bu belirtiler yalnızca böbrek damar hastalıklarına özgü değildir. Özellikle dirençli hipertansiyon veya açıklanamayan böbrek fonksiyon kaybı gibi durumlarda altta yatan nedenler arasında böbrek damar hastalıklarının bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Böbrek damar hastalıkları ile yüksek tansiyon arasında önemli bir ilişki bulunur. Böbreğe giden kan akımının azalması, böbreğin kan basıncını düzenleyen renin-anjiyotensin-aldosteron sistemini aktive ederek kan basıncının yükselmesine katkıda bulunabilir. Bu durum renovasküler hipertansiyon olarak adlandırılır.

Özellikle birden fazla tansiyon ilacına rağmen kontrol altına alınamayan hipertansiyon, genç yaşta başlayan açıklanamayan hipertansiyon veya böbrek fonksiyonlarında tansiyon tedavisiyle ilişkili belirgin değişiklikler olduğunda böbrek damarları da değerlendirme kapsamına alınabilir.

Yüksek tansiyonun böbrekler üzerindeki etkileri hakkında daha ayrıntılı bilgi için “Yüksek Tansiyon Böbrekleri Nasıl Etkiler? Hipertansiyon ve Böbrek Hastalıkları” başlıklı cluster makalemizi inceleyebilirsiniz.

Böbrek damarlarındaki ciddi veya uzun süreli kan akımı bozukluğu bazı kişilerde böbrek fonksiyonlarının azalmasına katkıda bulunabilir. Özellikle iki böbreği etkileyen veya böbrek fonksiyonlarında ilerleyici bozulmaya neden olan damar hastalıklarında bu risk daha fazla önem kazanabilir.

Bununla birlikte böbrek damar hastalığı bulunan herkesin böbrek yetmezliği geliştireceği anlamına gelmez. Hastalığın derecesi, etkilenen damarların sayısı, böbreklerin mevcut fonksiyonları ve uygulanan tedavinin başarısı birlikte değerlendirilir.

Tanı sürecinde öncelikle hastanın tansiyon değerleri, böbrek fonksiyonları, mevcut damar hastalıkları ve risk faktörleri değerlendirilir. Kan testlerinde kreatinin ve eGFR gibi böbrek fonksiyonlarını gösteren değerlerden yararlanılabilir. İdrar testleri de böbrek hasarına işaret edebilecek protein veya kan gibi bulguların araştırılmasına yardımcı olur.

Böbrek damarlarının doğrudan değerlendirilmesi için ise ultrasonografi ve damar görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir. Hangi yöntemin kullanılacağı kişinin klinik durumuna, böbrek fonksiyonlarına ve şüphelenilen damar hastalığına göre belirlenir.

Böbrek damarlarının değerlendirilmesinde Doppler ultrasonografi, kan akımının ve damar yapısının incelenmesine yardımcı olabilir. Noninvaziv bir yöntem olması nedeniyle bazı hastalarda ilk değerlendirme araçlarından biri olarak kullanılabilir.

Bilgisayarlı tomografi anjiyografi, böbrek arterlerinin daha ayrıntılı görüntülenmesini sağlayabilir. Damarın daralma bölgesi, darlığın derecesi ve damarların anatomik özellikleri hakkında bilgi verebilir.

Manyetik rezonans anjiyografi, böbrek damarlarının görüntülenmesinde kullanılabilecek başka bir yöntemdir. Hastanın özelliklerine ve mevcut böbrek fonksiyonlarına göre BT anjiyografi veya MR anjiyografi arasında seçim yapılabilir.

Kateter anjiyografi, damarların doğrudan görüntülenmesini sağlayan girişimsel bir yöntemdir. Günümüzde yalnızca tanı amacıyla değil, uygun hastalarda aynı işlem sırasında damar tedavisi yapılabilmesi nedeniyle belirli durumlarda tercih edilebilir.

Böbrek damar hastalıklarının tedavisi, hastalığın nedenine ve böbrek damarındaki darlığın klinik önemine göre belirlenir. Her böbrek arter darlığında damar açıcı işlem yapılması gerekmez. Özellikle aterosklerotik böbrek arter darlığında tansiyonun kontrolü, kolesterol yönetimi, sigaranın bırakılması ve diğer damar hastalığı risklerinin azaltılmasına yönelik tıbbi tedavi temel yaklaşımlar arasında yer alır.

Damar açıcı işlemler ise belirli hasta gruplarında değerlendirilir. Kontrol altına alınamayan hipertansiyon, ilerleyici böbrek fonksiyon kaybı veya bazı ciddi kalp yetmezliği tabloları gibi durumlarda yeniden damarlandırma seçenekleri uzman ekip tarafından gündeme alınabilir.

İlaç tedavisinin amacı damar hastalığının ilerlemesini azaltmak, kan basıncını kontrol altında tutmak ve eşlik eden kalp-damar risklerini yönetmektir. Aterosklerotik renal arter hastalığında antihipertansif tedavi, kolesterol düşürücü tedavi, uygun hastalarda antiplatelet tedavi ve sigara bırakma gibi risk azaltıcı yaklaşımlar tedavinin önemli parçaları olabilir.

Ancak böbrek arter darlığı bulunan kişilerin ilaç tedavisi doktor tarafından bireysel olarak planlanmalıdır. Özellikle renin-anjiyotensin sistemini etkileyen bazı tansiyon ilaçları kullanılırken böbrek fonksiyonları ve kandaki potasyum düzeyinin takip edilmesi gerekebilir. Bu nedenle doktor önerisi olmadan ilaç başlanmamalı, değiştirilmemeli veya bırakılmamalıdır.

Böbrek arterine stent yerleştirilmesi, daralmış damarın genişletilmesini ve kan akımının artırılmasını amaçlayan girişimsel bir tedavidir. Ancak her böbrek arter darlığı stent gerektirmez. Özellikle aterosklerotik darlığı bulunan birçok kişide yalnızca tıbbi tedavinin uygulanması yeterli olabilir ve rutin stent uygulamasının ilaç tedavisine açık bir üstünlüğü gösterilmemiştir.

Buna karşılık seçilmiş hastalarda, özellikle tıbbi tedaviye rağmen kontrol edilemeyen hipertansiyon veya ilerleyen böbrek fonksiyon kaybı gibi durumlarda yeniden damarlandırma değerlendirilebilir. Karar; darlığın derecesi, böbreğin canlılığı, böbrek fonksiyonları ve kişinin genel klinik durumu birlikte değerlendirilerek verilir.

Fibromüsküler displazi, böbrek arterleri de dahil olmak üzere bazı damarların duvar yapısını etkileyebilen, aterosklerozdan farklı bir damar hastalığıdır. Böbrek arterlerini etkilediğinde damar darlığına ve renovasküler hipertansiyona neden olabilir. Görüntülemede damar yapısında tipik olarak “boncuk dizisi” görünümü oluşabilir.

Tedavide tansiyonun kontrolü için ilaçlar kullanılabilir. Uygun hastalarda perkütan translüminal anjiyoplasti ile daralmış damarın balonla genişletilmesi değerlendirilebilir; fibromüsküler displazide aterosklerotik darlıktan farklı olarak stent her zaman gerekli değildir.

Beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleri özellikle damar sertliğine bağlı böbrek damar hastalıklarında genel kalp-damar riskinin azaltılmasına yardımcı olabilir. Tuz tüketiminin azaltılması, dengeli beslenme, uygun fiziksel aktivite, sigaranın bırakılması ve sağlıklı vücut ağırlığının korunması kan basıncı ve damar sağlığı açısından önem taşır.

Böbrek fonksiyonlarında belirgin azalma bulunan kişilerde ise beslenme planı ayrıca değerlendirilmelidir. Protein, potasyum, fosfor veya sıvı tüketimi konusunda herkese uygulanabilecek tek bir program bulunmadığından, beslenme düzeninin böbrek fonksiyonlarına göre planlanması gerekir.

Tüm böbrek damar hastalıklarını önlemek mümkün değildir. Ancak damar sertliğiyle ilişkili hastalıkların riskini azaltmak için sigara kullanımından kaçınmak, kan basıncını ve kolesterolü kontrol altında tutmak, diyabet varsa kan şekeri yönetimine dikkat etmek ve düzenli fiziksel aktivite yapmak önemlidir. Aterosklerotik renal arter hastalığı sistemik damar hastalığının bir göstergesi olabileceğinden diğer kalp-damar risklerinin de değerlendirilmesi önem taşır.

Ayrıca açıklanamayan veya kontrol edilmesi zor yüksek tansiyonu bulunan kişilerde altta yatan nedenlerin araştırılması, gerekli durumlarda böbrek damarlarının değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

Kontrol edilmesi zor yüksek tansiyon, böbrek fonksiyonlarında açıklanamayan veya hızlı gelişen bozulma ve özellikle birden fazla tansiyon ilacına rağmen devam eden yüksek tansiyon böbrek damar hastalığı açısından değerlendirme gerektirebilir. Ani gelişen ciddi nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma veya belirgin genel durum bozukluğu gibi acil belirtilerde ise gecikmeden tıbbi yardım alınmalıdır.

Böbrek damar hastalığı tanısı bulunan kişilerde idrar miktarında belirgin azalma, hızla gelişen şişlik veya böbrek fonksiyonlarında belirgin değişiklik fark edilmesi durumunda da tıbbi değerlendirme gerekir. Bu bulgular yalnızca böbrek damar hastalığına özgü değildir ve farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

Böbrek damar hastalıklarının değerlendirilmesinde Nefroloji önemli bir uzmanlık alanıdır. Özellikle böbrek fonksiyonlarında bozulma, renovasküler hipertansiyon veya böbrek damar hastalığına bağlı olabilecek kan basıncı sorunlarında nefroloji değerlendirmesi gerekebilir.

Damarın doğrudan görüntülenmesi veya girişimsel tedavi gerektiren durumlarda Kalp ve Damar Cerrahisi, Girişimsel Radyoloji veya ilgili damar uzmanlıklarının değerlendirmesi de sürece dahil olabilir. Hangi branşların birlikte değerlendirme yapacağı hastalığın türüne ve uygulanması düşünülen tedaviye göre belirlenir.

Böbrek hastalıklarının genel nedenleri ve ilgili uzmanlık alanları hakkında daha geniş bilgi için “Böbrek Hastalıkları Nelerdir? Böbrek Hastalıklarına Hangi Bölüm Bakar?” başlıklı ana makalemizi inceleyebilirsiniz.

A Life Sağlık Grubu'nda böbrek damar hastalıklarının değerlendirilmesi, hastanın şikâyetleri, tansiyon değerleri, böbrek fonksiyonları ve mevcut damar hastalıkları dikkate alınarak planlanabilir. Gerekli durumlarda kan ve idrar testleri ile böbrek damarlarının yapısını ve kan akımını değerlendirmeye yönelik görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir.

Böbrek arter darlığı veya diğer böbrek damar hastalıklarında tedavi yaklaşımı; darlığın nedeni ve derecesi, böbrek fonksiyonları, tansiyonun kontrol durumu ve kişinin genel sağlık özelliklerine göre belirlenebilir. İlaç tedavisi, takip veya girişimsel tedavi gereksinimi ilgili uzmanlık branşlarının değerlendirmesi doğrultusunda planlanabilir.