Hipermobilite Nedir?

Hipermobilite; bir veya birden fazla eklemin, normal anatomik sınırların ötesine kolay ve sık hareket edebilmesidir. Bazı kişilerde bu yalnızca “esneklik” olarak kalır; bazılarında ise ağrı, sık burkulma–çıkık, yorgunluk ve fonksiyon kısıtlılığıyla giden hipermobilite sendromu tablosu ortaya çıkar. Altta çoğunlukla bağ dokusu (kolajen–elastin) özelliklerindeki kalıtsal farklılıklar vardır; yani temel hipermobilite nedeni genetik yatkınlıktır. Hızlı büyüme dönemleri, hareketsizlik, uygunsuz yüklenme ve stres bu zeminde yakınmaları artırır.

Hipermobilite tek başına bir tanıdan çok bir “özellik”tir; ancak eklem hipermobilitesi belirtileri yaşam kalitesini etkiliyorsa ya da sık travma/yaralanmalar eşlik ediyorsa “hipermobilite spektrumu” içinde değerlendirilir ve kişiye özel bir plan yapılır.

Önce iyi bir öykü ve fizik muayene gerekir. Pratikte Beighton skoru kullanılır. Küçük parmakların 90°’den fazla geriye bükülmesi, başparmağın ön kola değmesi, dirsek ve dizlerin 10°’den fazla hiperekstansiyonu ve öne eğilince avuç içlerinin yere değmesi gibi testler 0–9 arası puanlanır. Yetişkinlerde (≈50 yaş altı) ≥5/9, çocuklarda ≥6/9 puan genelleştirilmiş hipermobiliteyi destekler. Buna ek olarak duruş, yürüyüş, propriosepsiyon (eklemi “beden haritasında” hissetme) ve kas kuvveti incelenir.

Günlük hayatta hipermobilite belirtileri; “eklemlerim kolay ‘klik’ yapıyor”, “uzun süre ayakta kalınca bel–diz yoruluyor”, “bileğim sık burkuluyor”, “gece özellikle diz–ayak bileğim ağrıyor” şeklinde tarif edilir. Zaman zaman “kilitlenme” ya da hipermobilite de eklem tutulması hissi olabilir. Bu genellikle eklemi korumak için kasların aşırı kasılmasıyla ilişkilidir.

Çocuklukta bağ dokusu fizyolojik olarak daha elastiktir; bu yüzden esneklik sık görülür. Yine de bebeklerde bağ dokusu gevşekliği belirtileri (aşırı gevşek eklemler, sık düşme, kolay burkulma) belirginsa fizyoterapi değerlendirmesi faydalıdır. Motor basamaklarda gecikme olabilir. Bebeklerde geç yürüme nedenleri hipermobilite ile ilişkiliyse oyun temelli denge–kuvvet çalışmaları ve aile eğitimi gelişimi hızlandırır.

Ergenlikte hızlı boy uzaması, diz–ayak bileği çevresindeki torkları artırır. Patellofemoral ağrı, düz tabanlık eğilimi ve omuz gevşekliği sıklaşabilir. Bu dönemde doğru ayakkabı, denge–propriosepsiyon ve hipermobilite egzersizleri düzenli yapılmalıdır.

Bağ dokusu omurga–pelvis–kaburga hattını da etkiler. O nedenle hipermobilite skolyoz birlikteliği görülebilir; erken fark edilirse core–postür–solunum odaklı egzersizler ilerleme riskini azaltabilir. Pelvik tabanda üretral hipermobilite, öksürme–gülme ile idrar kaçırma eğilimine yol açabilir; pelvik taban fizyoterapisi ve doğru nefes–core koordinasyonu burada kilittir. Bazı bireylerde otonom sinir sistemi duyarlılığı (ör. baş dönmesi, çabuk yorulma) eşlik edebilir; uyku, sıvı-alım ve kademeli kondisyon çalışmaları önem kazanır.

Ağrının kaynağı çoğu kez “gevşek bağ” değil, onu telafi etmeye çalışan kas–fasya zinciridir. Eklemin uç sınırlarına sık gitmek mikroyüklenmeyi artırır; kaslar refleks olarak aşırı kasılır ve hassasiyet gelişir. Hareketsizlik de ağrıyı besler. Bu yüzden tedavinin merkezinde hareket eğitimi vardır. Eklemi uçlara itmeden, orta hattı (nötr bölgeyi) kuvvetlendirmek ve propriosepsiyonu artırmak.

Hipermobilite “tamamen geçsin” diye beklemek yerine, kontrol etmeyi hedefleyen bütüncül bir yaklaşım gerekir:

• Eğitim: Hangi hareketlerin “kilitleme/hiperekstansiyon” yaptığını tanımak, nötr eklem pozisyonunu öğrenmek.

• Yük yönetimi: Ani, yüksek hacimli aktiviteler yerine kademeli artırımlar. Ağrısız aralıkta çalışmak.

• Uykunun onarımı, stres–nefes yönetimi: Ağrı algısını belirgin azaltır.

• Günlük yaşam ergonomisi: Ağır çantayı iki omuzla taşıma, 30–40 dakikada bir pozisyon değiştirme, bilgisayar başında dirsek–dizleri aşırı geriye kilitlememe.

İlaçlar (analjezik/antienflamatuvar) alevlenmede kısa süreli destek sağlar; kalıcı çözüm hipermobilite fizik tedavi ve düzenli hipermobilite egzersizleridir. Gerekirse ortez/taping geçici olarak yükü paylaştırır; hedef, zamanla orteze bağımlılığı azaltmaktır.

Amaç: derin stabilizatörleri aktive etmek, çevre kasları güçlendirmek, denge–propriosepsiyonu geliştirmek, ağrısız hareket aralığını genişletmek.

Sıklık–yük: haftada 3 gün kuvvet, 2 gün denge/kontrol, günlük kısa “mikro-aktivasyonlar”. Orta şiddet (RPE 5–6/10). Her hareket 2–3 set, 8–12 tekrar. Ağrısız aralıkta çalışın; ertesi güne taşan ağrı varsa hacmi %20 azaltın.

Omurga–core

• Diyafram nefesi + derin karın aktivasyonu (transversus abdominis).

• Dead bug / bird-dog: pelvis–kaburga kontrolü.

• Yan plank (diz üzerinde başlayın): yan zinciri güvenli güçlendirme.

Kalça–diz–ayak bileği

• Köprü (glute bridge) ve yan yatar kalça abdüksiyonu (miniband).

• Duvara oturma / goblet squat (hafif ağırlık): dizleri kilitlemeden orta aralıkta.

• Tek ayak denge → göz kapama → dengesiz yüzey ilerlemesi.

• Ayak intrensek kaslar: kısa ayak egzersizi (arch doming).

Omuz–skapula

• Serratus anterior duvar kaydırma, T–Y–W bant egzersizleri.

• Dış rotasyon (rotator kuff): dirseği gövdeye yakın tutun; omuzu geriye kilitlemeden.

Servikal

• Derin boyun fleksör aktivasyonu (chin-tuck + hafif kaldırma).

• Skapula retraksiyon ile kombinleyin; boyun–kürek koordinasyonu.

Mobilite (kontrollü)

• Uç noktaya esnetmek yok; kontrollü artiküler rotasyonlar (CARs) ile eklem kapsülüne nazik hareket.

• Hip flexor ve gastrosoleus kısa–orta süreli esnetme; her esneme sonrası aktif güçlendirme.

hipermobilite sendromu egzersizleri aynen yukarıdaki prensipleri izler; koşu/tenis gibi sporlara dönüşte güç–denge hedefleri tutturulana dek kademeli ilerleme uygulanır.

• Patellofemoral Ağrı: Kalça abdüktör–dış rotatör güçlendirmesi, ayak–bilek kontrolü, uygun tabanlık/ayakkabı.

• Tekrarlayan Bilek Burkulmaları: Peroneal kuvvet + denge yastığı + kısa süreli ortez/taping.

• Hipermobilite Skolyoz: Core–solunum–postür üçlüsü, büyüme atağı döneminde sık izlem.

Pelvik tabanın “hep sıkı” olması gerekmez; çoğu hastada koordinasyon sorunu vardır. Kişiye özel değerlendirmeyle biyofeedback, doğru nefes–core senkronu ve hedefli kuvvetlendirme yapılır. Üretral hipermobilite semptomlarını (öksürünce kaçırma) tetikleyen alışkanlıklar (kabızlık, ağır kaldırma, Valsalva) düzenlenir.

• Pacing: Günlük işi bloklara bölün; mini hareket molaları verin.

• Ergonomi: Dirsek–dizleri “kilitlemeden” çalışın; ekran–klavye seviyesini ayarlayın.

• Spor seçimi: su içi egzersiz, pilates (uygun modifikasyonlarla), direnç antrenmanı, yürüyüş–bisiklet iyi seçeneklerdir. Yoğun esneme odaklı yoga–akrobasi, erken dönemde semptomları artırabilir; ileride kontrollü modifikasyonlarla geri eklenebilir.

Bağ dokusunun yapısal özellikleri değişmez; ama sinir–kas sistemi eğitilebilir. Düzenli egzersiz, doğru yük planı, iyi uyku ve stres yönetimi ile hipermobilite ağrıları ve yaralanma döngüsü kırılır. Program bırakıldığında yakınmalar geri dönebilir; sürdürülebilir, keyif aldığınız bir rutin oluşturmak başarıyı belirler.

• hipermobilite nasıl anlaşılır?

Öykü–muayene ve Beighton skoru ile; gerekli ise duruş, denge ve kas kuvveti testleri eklenir. Sık burkulma, klik–tak hissi ve gün sonunda artan yorgunluk tipiktir.

• hipermobilite tedavisi nedir?

Eğitim + yük yönetimi + hipermobilite fizik tedavi + düzenli hipermobilite egzersizleri. Alevlenmede kısa süreli analjezik/ortez; uzun vadede hareket eğitimi esastır.

• hipermobilite hareketleri neler olmalı?

Kapalı zincir kuvvetlendirme, core stabilizasyonu, denge–propriosepsiyon; uç nokta esnetmelerinden kaçınarak orta aralıkta kontrollü mobilite.

• hipermobilite sendromu uzun vadede ne olur?

Doğru programla ağrı–yaralanma sıklığı azalır, fonksiyon iyileşir. Program kesilirse şikâyetler dönebilir; bu nedenle sürdürülebilirlik ve kademeli ilerleme önemlidir.

• bebeklerde hipermobilite gecikme yapar mı?

Yapabilir. Bebeklerde bağ dokusu gevşekliği belirtileri ve motor basamaklarda gecikme varsa oyun temelli fizyoterapi ve aile eğitimiyle iyi sonuç alınır.