Boğmaca Neden Olur?

Tıp dilinde "Pertussis" olarak bilinen, son derece bulaşıcı bir solunum yolu hastalığı türüdür. Özellikle bebek ve çocuklarda ciddi, hatta hayati tehlike taşıyan komplikasyonlara yol açabilir. Karakteristik boğulurcasına öksürük nöbetleriyle tanınır. Günümüzde etkin aşısı sayesinde kontrol altında tutulabilse de, aşılamanın aksatıldığı veya bağışıklığın azaldığı toplumlarda salgınlara neden olabilmektedir.

Solunum yollarını etkileyen akut bir bakteriyel enfeksiyondur. Bu makalede, boğmacanın etkenlerinden korunma yollarına kadar tüm detayları ele alacağız.

Hastalığa, Bordetella pertussis adı verilen bir bakteri neden olur. Bu boğmaca etkeni, üst solunum yollarında mukoza zarına ve solunum yollarını kaplayan siliya adı verilen yapılara yerleşir.

Bakteri, burada çoğalırken salgıladığı toksinlerle bu tüycüklere zarar verir. Bu hasar, solunum yollarında enfeksiyon ve iltihaplanmaya yol açar.

Sonuç olarak, solunum yollarında biriken mukusu temizleme mekanizması bozulur. Vücut bu mukusu atabilmek için şiddetli öksürük nöbetlerine başvurur. Bu toksinler aynı zamanda bağışıklık sistemini de etkileyerek iyileşme sürecini zorlaştırır.

Boğmaca bulaşıcı mı sorusunun yanıtı kesinlikle "evet"tir ve bulaşıcılığı çok yüksektir. Damlacık yoluyla bulaşır. Enfekte bir kişinin öksürmesi ile havaya saçılan bakteri yüklü damlacıkların, sağlıklı bir kişi tarafından solunmasıyla hastalık bulaşır.

Hastalığın boğmaca kuluçka süresi genellikle 7 ila 10 gün arasındadır. Ancak bazı vakalarda bu süre 21 güne kadar uzayabilir. Hastalar, belirtiler başlamadan hemen önce ve özellikle öksürük nöbetlerinin başladığı ilk iki hafta boyunca son derece bulaşıcıdır.

Belirtileri, hastalığın seyrine göre üç evrede incelenir:

1. Kataral Evre (Başlangıç Evresi): Bu erken dönem, genellikle 1-2 hafta sürer ve tipik bir soğuk algınlığıyla karıştırılır. Hafif ateş, burun akıntısı, hapşırma ve hafif öksürük görülür. Hastanın en bulaşıcı olduğu dönemlerden biri budur.
2. Paroksismal Evre (Nöbet Evresi): Bu evre 1 ila 6 hafta, hatta bazen 10 haftaya kadar sürebilir. Hastalığın en belirgin ve tehlikeli olduğu dönemdir. Öksürüğü bu evrede ortaya çıkar. Hastalar, kontrol edilemeyen, hızlı ve seri öksürük nöbetleri yaşar.
3. Nöbetin sonunda, hasta derin bir nefes alma çabasına girdiğinde tipik "iç çekme" sesi duyulabilir. Bu nöbetler özellikle geceleri artar ve kusmaya neden olabilir.
4. Konvalesan Evre (İyileşme Evresi): Öksürük nöbetleri seyrekleşir ve şiddeti azalır. Ancak öksürük haftalarca, hatta aylarca sürebilir. Bu nedenle boğmacaya "100 gün öksürüğü" de denmektedir. İyileşme döneminde geçirilen diğer solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı olarak öksürük nöbetleri geçici olarak tekrar şiddetlenebilir.

Yetişkinlerde boğmaca belirtileri, aşı bağışıklığının azalmasına bağlı olarak daha hafif seyredebilir. Bazen haftalarca geçmeyen inatçı bir öksürük dışında ciddi bir belirti vermeyebilir. Ancak yetişkinler, hastalığı farkında olmadan, aşılanmamış çocuklarda görülmesine neden olabilirler.

Bebeklerde boğmaca belirtileri ise çok daha ciddidir. Özellikle 6 aydan küçük bebekler en yüksek risk grubundadır. Bu yaş grubunda tipik "iç çekme" sesi duyulmayabilir.

Bebekler, öksürük nöbetleri sırasında morarabilir (siyanoz) veya nefes almayı tamamen durdurabilir (apne). Bu, acil müdahale gerektiren hayati bir tehlikedir.

Tanısı için enfeksiyon hastalıkları uzmanı, hastanın öksürük nöbetlerinin tipik özelliklerini (şiddeti, iç çekme sesi, kusma) sorgular. Kesin tanı için boğmaca testi yapılır. Genellikle burun veya genizden (nazofarenks) sürüntü örneği alınır. Yapılan PCR testi, Bordetella pertussis bakterisinin genetik materyalini saptayarak tanıyı doğrular.

Peki, boğmaca tedavisi nasıldır? Tedavisi için temel yaklaşım antibiyotik tedavisi olur. Erken dönemde (ilk 1-2 hafta içinde) başlanan antibiyotikler, hastalığın şiddetini bir miktar azaltabilir. En önemlisi bulaşıcılık süresini kısaltır.

Boğmaca vakalarında antibiyotik, bulaşıcılığı önlemek için hastalığın ileri evrelerinde veya şüpheli temas geçmişi olan kişilere de verilebilir. Ancak antibiyotikler, bakterinin toksinlerinin neden olduğu hasarı geri döndürmez. Bu nedenle öksürük nöbetleri antibiyotik başladıktan sonra da bir süre devam edebilir.

Antibiyotik tedavisi bulaşıcılığı durdursa da, mevcut öksürük nöbetlerini hemen kesmez. Boğmaca öksürük nasıl geçer veya öksürüğe ne iyi gelir sorularının yanıtı, destekleyici bakımda yatar:

• Hidrasyon: Bol sıvı tüketmek, solunum yollarındaki mukusun incelmesine yardımcı olur.
• Hava Nemlendiriciler: Soğuk buhar makineleri, solunum yollarını nemlendirerek öksürüğü tetikleyen kuruluğu azaltabilir.
• Tahriş Edicilerden Kaçınma: Sigara dumanı, parfüm veya toz gibi tetikleyicilerden uzak durmak nöbetleri azaltır.
• Dinlenme: Vücudun enfeksiyonla savaşması için dinlenme şarttır.

Bitkisel tedavi yöntemlerinin (örneğin bitki çayları) hastalığın kendisini tedavi ettiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Bu tür yöntemler, özellikle özellikle bebeklerde ciddi olan bu hastalık için tıbbi tedavinin yerini asla tutmamalıdır.

Hastalık ile mücadelenin en etkili yolu aşılamadır. Boğmaca aşısı ne zaman yapılır sorusunun cevabı, ulusal aşı takvimidir. Türkiye'de DaBT karma aşısı içinde 2., 4., 6. ve 18. aylarda uygulanır.

Boğmaca aşısının sağladığı bağışıklık ömür boyu sürmez. Bu nedenle rapel (pekiştirme) dozları gereklidir.

Boğmaca tekrarlar mı? Evet, hem hastalığı geçirmek hem de aşılanmak ömür boyu bağışıklık sağlamadığı için tekrarlayabilir.

Hamilelikte Boğmaca Aşısı

Yenidoğanları korumanın en etkili yolu, anne adayını aşılamaktır. Hamilelikte aşı (genellikle 27-36. haftalar arası) önerilir.

Aşılanan gebe kadınlar, antikorlarını plasenta yoluyla bebeğe geçirir. Bebeğin kendi aşıları başlayana kadarki en savunmasız dönemde korunmasını sağlar.

Boğmaca aşısı yan etkileri genellikle hafiftir; aşı yerinde ağrı, kızarıklık veya hafif ateş gibi basit reaksiyonlar görülebilir.