Uyuz Belirtileri Nelerdir?

Uyuz, gözle görülmeyecek kadar küçük bir parazit olan Sarcoptes scabiei akarının deri altına yerleşmesiyle ortaya çıkan, son derece bulaşıcı bir cilt istilasıdır. 2026 yılı sağlık verileri, uyuzun sadece hijyen eksikliğinden değil, toplu yaşam alanlarındaki temasla hızla yayıldığını göstermektedir. Bu mikroskobik akarlar deri altına tüneller kazarak yumurtalarını bırakır ve vücutta yoğun bir alerjik reaksiyon başlatır.

Bu videoda A Life Sağlık Grubu’ndan Deri ve Zührevi Hastalıklar Uzmanı Uzm. Dr. Mustafa Naci Çelikkan, uyuz hastalığının ne olduğunu, belirtilerini ve tedavi sürecini detaylı bir şekilde paylaşıyor.

• Uyuz, mikroskobik bir parazit olan Sarcoptes scabiei'nin deri altına tüneller açarak çoğalmasıyla oluşan bulaşıcı bir cilt hastalığıdır.
• En tipik belirtisi, özellikle gece vücut ısındığında şiddetlenen kaşıntıdır. Parmak araları, el bilekleri, dirsekler ve koltuk altı gibi bölgelerde kaşıntılı döküntüler ve tünel benzeri izler görülür.
• Enfekte kişiyle doğrudan uzun süreli temas veya ortak kullanılan eşyalar (giysi, havlu, yatak örtüsü) yoluyla kolayca bulaşır.
• Topikal kremler, losyonlar veya oral ilaçlar kullanılır. Başarılı bir tedavi için evdeki tüm bireylerin aynı anda tedavi olması ve kullanılan eşyaların yüksek sıcaklıkta yıkanması (60 derece) kritiktir.

Eğer vücudunuzda aşağıdaki belirtileri gözlemliyorsanız, uyuz ihtimali oldukça yüksektir:

• Şiddetli Gece Kaşıntısı: Uyuzun en ayırt edici belirtisidir. Akarlar gece ve sıcak ortamlarda daha aktif hale geldiği için, kişi yatağa girdiğinde kaşıntı dayanılmaz bir seviyeye ulaşır.

• Deri Altı Tüneller (Silik Yollar): Cilt yüzeyinde ince, dalgalı, kirli beyaz veya ten renginde, birkaç milimetre uzunluğunda "S" şeklinde tüneller fark edilebilir.

• Parmak Arası ve Eklem Döküntüleri: Genellikle parmak araları, el bilekleri, dirsek içi ve koltuk altı gibi ince derili bölgelerde sivilce benzeri kırmızı döküntüler ve kabuklanmalar oluşur.

Uyuz, deri altına yerleşen mikroskobik akarların neden olduğu ve zamanında müdahale edilmezse yaşam kalitesini ciddi şekilde düşüren bir deri istilasıdır. Hastalık, ilk bulaşmadan sonra genellikle 2 ila 6 haftalık bir kuluçka süresinden sonra belirti vermeye başlar. Bu sürecin en zorlayıcı ve karakteristik yönü, evreler ilerledikçe değişen belirtilerdir.

Uyuzun en ayırt edici semptomu, hastayı uykusundan uyandıracak kadar şiddetli olan gece kaşıntısıdır. Bu durumun iki temel bilimsel nedeni vardır:

1. Akar Aktivitesi ve Isı: Sarcoptes scabiei akarları sıcak ortamları sever. Kişi yatağa girip vücut ısısı arttığında, deri altındaki akarlar daha aktif hale gelir ve tünel kazma işlemlerini hızlandırırlar.

2. Alerjik Reaksiyon: Kaşıntı aslında akarın kendisine değil, akarın deri altına bıraktığı dışkı, yumurta ve salgılara karşı vücudun geliştirdiği Tip IV (gecikmiş) aşırı duyarlılık reaksiyonudur. Gece saatlerinde vücuttaki kortizol seviyelerinin düşmesi, inflamatuar yanıtın ve kaşıntı hissinin daha yoğun hissedilmesine yol açar.

Uyuz teşhisinde uzmanların aradığı en somut kanıt "tünel" görünümüdür.

• S-Şekilli Tüneller (Burrows): Deri yüzeyinde ince, dalgalı, kirli beyaz veya ten renginde görülen 5-10 mm uzunluğundaki çizgilerdir. Bunlar dişi akarların yumurta bırakmak için kazdığı yollardır.

• İsilik Benzeri Döküntüler: Akarların yoğun olduğu bölgelerde sivilceye benzeyen, içi su dolu veya kırmızı küçük kabarcıklar (papüller) oluşur. Bu döküntüler genellikle yaygın bir isilikle karıştırılabilir ancak kaşıntının şiddeti ayırt edicidir.

Uyuz akarları, cildin daha ince, kıvrımlı ve sıcak olduğu bölgeleri tercih eder. Belirtiler genellikle vücudun belirli noktalarında kümelenir:

• Parmak Araları ve El Bilekleri: İstilânın genellikle ilk başladığı ve tünellerin en net görüldüğü yerlerdir.

• Koltuk Altı ve Dirsek Kıvrımları: Nemli ve korunaklı bölgeler olduğu için akarların favori alanlarındandır.

• Genital Bölge ve Bel Hattı: Özellikle erkeklerde penis ve skrotum üzerinde oluşan kaşıntılı sert şişlikler uyuz için çok tipiktir.

• Meme Uçları ve Çevresi: Kadınlarda bu bölgedeki inatçı kaşıntılar önemli birer işarettir.

Tedavi geciktiğinde, sürekli kaşınma deride kalınlaşmaya (likenifikasyon) ve açık yaralara neden olur. Bu yaralar, Staphylococcus gibi bakteriler için giriş kapısı oluşturarak ikincil enfeksiyonlara (impetigo gibi) yol açabilir. Çok ileri ve bağışıklığı düşük vakalarda ise deride aşırı kabuklanma ile seyreden "Kabuklu Uyuz" (Norveç Uyuzu) tablosu gelişebilir.

Uyuz, her bireyde aynı şekilde seyretmez; bağışıklık sisteminin gücü ve yaş faktörü, hastalığın karakterini tamamen değiştirebilir. 2026 yılı dermatoloji kliniklerinde, standart uyuz vakalarının yanı sıra teşhisi zorlaştıran iki özel durumla sıkça karşılaşılmaktadır.

Norveç uyuzu, standart bir uyuz vakasında vücutta bulunan 10-15 adet akarın aksine, milyonlarca akarın deriyi istila ettiği çok ağır bir formdur.

• Kimlerde Görülür? Genellikle bağışıklık sistemi çok zayıf olan bireylerde (HIV, kanser tedavisi görenler), yaşlılarda veya nörolojik engeli olan (kaşınma refleksini kullanamayan) kişilerde görülür.

• Neden Daha Bulaşıcıdır? Klasik uyuzda bulaşma için uzun süreli temas gerekirken, Norveç uyuzunda deriden dökülen kalın kabukların içindeki binlerce canlı akar, mobilyalar veya ortak kullanım alanları üzerinden kısa bir temasla bile başkalarına bulaşabilir. Bu hastalar, toplumsal salgınların ana kaynağı haline gelebilirler.

• Belirgin Fark: Şaşırtıcı bir şekilde, bu türde şiddetli kaşıntı görülmeyebilir; bunun yerine deride kalın, gri veya sarımsı kabuklanmalar (plaklar) hakimdir.

Bebeklerin cildi çok ince ve hassas olduğu için uyuz parazitleri yetişkinlerde uğramadıkları bölgelere de yerleşebilir.

Önemli Not: Bebekler kaşındıklarını dile getiremedikleri için, ellerinde ve ayak tabanlarında oluşan ani döküntüler ve dinmeyen ağlama krizleri "bebek uyuza yakalanmış olabilir mi?" sorusunu akla getirmelidir.

Uyuzun yayılmasındaki temel faktör "yakınlıktır". Sarcoptes scabiei akarı uçamaz veya zıplayamaz; sadece sürünerek hareket eder. Bu nedenle bulaşma, parazitin bir konaktan diğerine geçebileceği uygun ortamların oluşmasıyla gerçekleşir.

• Doğrudan Cilt Teması: En yaygın bulaşma yolu budur. Ancak yaygın kanının aksine, kısa bir el sıkışma veya hızlı bir sarılma genellikle bulaşma için yeterli değildir. Parazitin bir deriden diğerine geçmesi için genellikle 15-20 dakikalık uzun süreli ve doğrudan ten teması (aynı yatakta uyumak, el ele tutuşmak veya cinsel temas gibi) gereklidir.

• Ortak Eşya Kullanımı: Akarlar insan vücudu dışında, oda sıcaklığında ve nem oranına bağlı olarak 48 ila 72 saat kadar hayatta kalabilirler. Bu süre zarfında enfekte bir kişinin kullandığı; havlu, çarşaf, yastık kılıfı, giysi veya iç çamaşırları üzerinden parazit kolayca başka bir kişiye taşınabilir. Okullar, yurtlar, kışlalar ve bakımevleri bu tür dolaylı bulaşmaların en sık görüldüğü yerlerdir.

Bu konuda çok yaygın bir yanlış anlama mevcuttur. Net yanıt: Hayır, hayvandan insana (hastalık yapacak ve çoğalacak şekilde) uyuz geçmez. Evcil hayvanların (kedi, köpek) kendilerine özgü uyuz türleri vardır. Bu hayvan akarları insan derisine temas ederse geçici bir kaşıntı ve kızarıklık yapabilir; ancak bu akarlar insan derisinde üreyemez ve tünel kazamazlar. Hayvan kaynaklı kaşıntılar, hayvanın tedavisiyle birlikte kendiliğinden geçer. İnsandan insana bulaşan uyuz ise tıbbi müdahale olmadan iyileşmez.

Uyuz tedavisi, sadece kaşınan kişinin ilaç kullanmasıyla değil, bir "stratejik harekat" gibi titizlikle yönetilmesi gereken bir süreçtir. 2026 tıp protokolleri, paraziti yok etmek için eş zamanlı ilaç kullanımı ve ev karantinasının ayrılmaz bir bütün olduğunu vurgulamaktadır. İşte uyuza karşı kesin çözüm sunan güncel tedavi yöntemleri:

Permetrin %5 krem, dünyada ve ülkemizde uyuz tedavisinde hala "altın standart" olarak kabul edilen ilk seçenek ilaçtır. Ancak bu kremin başarısı, uygulama titizliğine doğrudan bağlıdır.

Uygulama Kuralları:

• Tüm Vücut Kapsamı: Krem, boyundan aşağıya tüm vücuda (el parmak araları, koltuk altı, genital bölge, göbek deliği ve ayak parmak araları dahil) hiç boşluk bırakmadan sürülmelidir.

• Bekleme Süresi: İlaç ciltte en az 8 ile 14 saat arasında kalmalıdır. Genellikle akşam yatmadan önce sürülüp sabah yıkanılması önerilir.

• Ellerin Tekrar İlaçlanması: Eğer uygulama süresi içinde ellerinizi yıkarsanız, parazitlerin en sevdiği yer olan elleri mutlaka tekrar kremlemelisiniz.

• Tekrar Dozu: Akarların yumurtaları ilaçtan etkilenmeyebilir. Bu nedenle, yumurtadan çıkan yeni lavraları yok etmek için tedavi mutlaka 7-10 gün sonra bir kez daha tekrarlanmalıdır.

Bazı vakalarda sadece krem kullanmak yeterli olmayabilir veya pratik olmayabilir. Bu durumda ağızdan alınan İvermektin tabletleri devreye girer.

Hangi Durumlarda Tercih Edilir:

• Dirençli Vakalar: Topikal kremlerle sonuç alınamayan durumlarda.

• Norveç (Kabuklu) Uyuzu: Milyonlarca akarın olduğu ağır vakalarda topikal ilaçlarla kombine edilir.

• Toplu Salgınlar: Huzurevleri, yurtlar veya kışlalar gibi kremin her bireye tam uygulanmasının zor olduğu kalabalık ortamlarda hızlı kontrol sağlamak için.

• Uyum Sorunu: Ciddi deri hastalıkları (yaygın egzama vb.) nedeniyle cildine krem süremeyen hastalarda.

İlacı vücudunuza sürmeniz yetmez; çevrenizdeki parazitleri de yok etmelisiniz. Uyuz akarı insan vücudu dışında oda sıcaklığında yaklaşık 3 gün (72 saat) yaşayabilir.

• 60 Derece Kuralı: Son 1 hafta içinde temas ettiğiniz tüm giysiler, nevresimler ve havlular mutlaka 60°C ve üzeri sıcaklıkta yıkanmalı ve mümkünse kurutma makinesinde yüksek ısıda kurutulmalıdır.

• Plastik Poşette Tecrit: Yıkanamayacak kadar hassas olan veya yıkanması mümkün olmayan eşyalar (ayakkabılar, paltolar, çocuk oyuncakları, dekoratif yastıklar) hava almayacak şekilde büyük plastik poşetlere konulmalı ve ağzı sıkıca bağlanmalıdır.

• Süre: Bu eşyalar poşet içinde en az 72 saat (3 gün) bekletilmelidir. Parazit konakçı (insan) bulamadığı için bu süre sonunda açlıktan ölecektir. (Garanti olması için 2026 rehberleri bu süreyi 7 güne kadar uzatmanızı önerebilir).

Kritik Uyarı: Evdeki tüm bireyler, hiçbir belirti veya kaşıntıları olmasa dahi aynı gün, aynı saatte tedaviye başlamalıdır. Aksi takdirde, "ping-pong" etkisiyle parazit aile içinde sürekli döner durur.

Kaşıntılı bir döküntü başladığında akla gelen ilk sorular "Acaba ne dokundu?" veya "Biri mi bulaştırdı?" olur. Uyuz, alerji ve egzama belirtileri birbirine benzese de, doğru tedavi için bu farkları bilmek hayati önem taşır.

İşte bu üç durumu birbirinden ayıran temel özellikler: