İlik Nakli Tedavisi

İlik nakli (diğer adıyla kemik iliği nakli), hastalanmış veya yetersiz çalışan kan yapımını sağlıklı kök hücrelerle yeniden kurmayı hedefleyen ileri bir tedavidir. “İlik nakli ne demek?” sorusunun özeti şudur: Damar yolundan verilen hematopoietik kök hücreler, kemik iliğine yerleşir ve sağlıklı kan hücreleri üretimini başlatır. Bu makalede “ilik nakli nasıl yapılır / nasıl olur”, riskler, süreç, beslenme, nüks ve yaşam gibi tüm kritik başlıkları sistematik biçimde ele alıyoruz.

Kemik iliği, kırmızı ve beyaz kan hücreleri ile trombositlerin üretildiği dokudur. İlik nakli neden yapılır?

• Lösemi, lenfoma, miyelodisplastik sendrom, miyelofibroz

• Aplastik anemi ve diğer kemik iliği yetmezlikleri

• Bazı kalıtsal hastalıklar (ör. talasemi) ve seçilmiş metabolik hastalıklar

Nakil tipleri:

• Otolog nakil (autolog): Kök hücre hastanın kendisinden toplanır, yüksek doz tedavi sonrası geri verilir.

• Allojenik nakil (allogeneik): Kök hücre uyumlu vericiden alınır. Lösemide verici bağışıklığının graft-versus-leukemia etkisi ek avantaj sağlar.

“Lösemide ilik nakli kesin çözüm mü?” Hayır, kesin bir garanti değildir; ancak uygun hastada, doğru zamanda yapıldığında en güçlü kür şanslarından biridir. Başarı; hastalık biyolojisi, donör uyumu, hastanın genel durumu ve merkez deneyimine bağlıdır.

Karar; hastalığın risk profili ve yanıt durumuna göre verilir: örneğin AML’de yüksek risk (TP53, kompleks karyotip) veya CR1’de MRD pozitifliği, ALL’de Ph+ ya da erken relaps; MDS’de orta–yüksek risk; ağır aplastik anemide uyumlu kardeş verici varsa güçlü endikasyondur. Hastanın yaşı–performansı (ECOG 0–2), kalp/akciğer/böbrek/karaciğer rezervi ve HCT-CI komorbidite skoru uygun olmalıdır.

Donör hiyerarşisi genelde tam uyumlu kardeş > tam uyumlu akraba dışı > haploidentik > kordon kanı şeklindedir. Zamanlama, yüksek riskte CR1, relapsta CR2’de iyi yanıt alınmışsa tercih edilir. Refrakter olgularda köprü tedavi sonrası planlanır. Kontrolsüz enfeksiyon, tedavi edilemeyen organ yetmezliği veya ciddi uyum sorunları varsa nakil ertelenebilir. Çocuklarda endikasyonlar benzer olmakla birlikte konjenital kemik iliği yetmezlikleri, talasemi major ve ağır immün yetmezlikler öne çıkar.

Hazırlık Dönemi

Nakil öncesi enfeksiyon odakları (diş, cilt, idrar yolu) tedavi edilir, aşı planı, beslenme ve psikososyal destek organize edilir. Uzun süreli damar yolu için santral venöz kateter takılır. Hastaya ve yakınlarına süreç adım adım anlatılır.

“Kök Hücre Bağışı Nasıl Yapılır?” (Verici)

• Periferik kan aferezi: Gönüllü vericiye 4–5 gün G-CSF uygulanır; koldan alınan kan ayırıcı cihazdan geçirilerek kök hücreler toplanır, kan geri verilir.

• Kemik iliği hasadı: Ameliyathane koşullarında kalça kemiklerinden iğneyle kemik iliği çekilerek toplanır.

• Kordon kanı: Uyumlu üniteler bankalardan temin edilebilir.

Kök hücre vermek için şartlar: Uygun yaş–kilo aralığı, genel sağlık uygunluğu, aktif enfeksiyon/kronik ağır hastalık olmaması ve HLA doku tipi değerlendirmesinden geçmek.

“İlik Nakli Nasıl Yapılır?” (Hasta)

1. Koşullandırma (kondisyon): Yüksek/orta doz kemoterapi ± radyoterapi ile hastalık yükü azaltılır, bağışıklık sistemi yeni grefti kabule hazırlanır (miyeloablatif veya az yoğun/RIC).

2. Nakil Günü – “Day 0”: Toplanan kök hücreler damar yolundan serum gibi infüze edilir; işlem ağrısızdır.

3. Engraetment (Tutma): Kök hücreler iliğe yerleşir; genellikle 10–21 gün içinde nötrofil, kısa süre sonra trombosit toparlar. Bu dönemde koruyucu izolasyon, antimikrobiyal profilaksi, gerektiğinde kan/trombosit desteği verilir.

“Kemik iliği nakli zor mu?” Tıbben karmaşıktır; ancak deneyimli ekip, eğitim ve günlük yakın izlemle yönetilebilir bir süreçtir.

İlk 100 gün enfeksiyon ve akut GVHD açısından kritik dönemdir; sonrasında kronik GVHD, hormon-kemik sağlığı ve aşı takvimi önem kazanır.

• İlik nakli sonrası yaşananlar: Halsizlik, tat değişikliği, mukozit (ağız yarası), iştahsızlık-kilo kaybı, cilt kuruluğu/kaşıntı, duygudurum dalgalanmaları görülebilir.

• Kemik iliği nakli sonrası yaşam süresi kişiden kişiye değişir; hastalık tipi, nakil öncesi yanıt, verici uyumu ve komplikasyon yönetimi belirleyicidir.

• İlik nakli sonrası ölüm riski sıfırlanamaz; merkez altyapısı, enfeksiyon kontrolü ve GVHD yönetimiyle risk azaltılmaya çalışılır.

• Enfeksiyonlar: Düşük akyuvar ve immün baskı nedeniyle bakteriyel-viral-mantarsal enfeksiyon riski artar. Ateş, öksürük, idrar yanması, döküntü acil uyarıdır.

• GVHD (Graft Versus Host Hastalığı): Sadece allojenik nakilde görülür.

  • Akut GVHD (ilk 100 gün): Cilt döküntüsü, ishal, karaciğer enzim yüksekliği.

  • Kronik GVHD: Göz-ağız kuruluğu, cilt sertliği, eklem kısıtlılığı, akciğer tutuluşu.

• Sindirim-Karaciğer-Böbrek: Mukozit, bulantı/ishal, nadiren VOD (karaciğer damar tıkanıklığı), böbrek fonksiyon etkilenmesi.

• Graft Disfonksiyonu / Başarısızlığı:

  • “İlik nakli tutmazsa ne olur?” Nötrofil/trombositlerin beklenen zamanda toparlamaması zayıf greft veya red düşündürür. Yönetimde büyüme faktörleri, destek transfüzyon, donör lenfosit infüzyonu (DLI) veya ikinci nakil seçenekleri gündeme gelebilir.

İlik nakli sonrası nüks belirtileri: Hastalığa göre değişir; açıklanamayan halsizlik, morarma-kanama, ateş, kemik ağrıları, lenf bezi büyümesi ya da laboratuvarda MRD/kan sayımı bozulmaları uyarıcıdır.

AML’de nakil, seçilmiş olgularda standart bir stratejidir. AML ilik nakli sonrası ilk yıl; enfeksiyon, GVHD ve nüks izlemi yönünden yakından takip edilir. MRD takibi, uygun olduğunda DLI ve bakım tedavileri (hedefe yönelik ilaçlar dâhil) nüks riskini azaltmak için planlanır. Yorgunluk ve kondisyon kaybı için fizyoterapi destektir.

İlik nakli sonrası beslenme, iyileşmenin görünmez motorudur.

• İlk aylar (nötropeni): İyi pişmiş gıdalar; meyve-sebze iyi yıkanmış; dışarıdan çiğ/açık ürün yok.

• Protein-kalori: Yeterli protein (yoğurt, yumurta, tavuk-balık, baklagil) + kompleks karbonhidrat; küçük-sık öğün.

• Sıvı: Bol su; hekimin uygun gördüğü oral beslenme destekleri gerekebilir.

• Takviye/bitkisel ürünler: Onay olmadan kullanmayın; ilaç etkileşimi ve karaciğer toksisitesi riski taşır.

• Uzun vadede: Ağız-tat sorunlarında yumuşak, ılık, baharatsız seçenekler; D vitamini-kalsiyum ve kemik sağlığı takibi hekime bağlı planlanır.

Gönüllüler yetkili merkezlerde basit kan örneği ile HLA kayıt olur. Eşleşme çıkarsa sağlık kontrolü sonrası çoğunlukla aferez, bazı durumlarda kemik iliği hasadı ile bağış yapılır.

Kök hücre vermek için şartlar: Uygun yaş-kilo, genel sağlık uygunluğu, bulaşıcı hastalık taşımamak ve detaylı değerlendirmeden geçmek.

“Kemik iliği nakli olanların yorumları”nın ortak noktası şudur: “Biri bana bağış yaptı; şimdi ben de bağışçıyım.” Bu zincir, binlerce hastaya ikinci yaşam şansı sunar.

• İlik nakli nasıl alınır / kök hücre nasıl toplanır?

Vericiden aferez (en sık) veya ameliyathanede kemik iliği hasadı ile; hastaya ise kök hücre damar yoluyla verilir.

• Kemik iliği nakli sonrası yaşam süresi sabit midir?

Hayır. Hastalık tipi, donör uyumu, nakil öncesi yanıt ve komplikasyon yönetimi belirleyicidir; düzenli takip kritik önemdedir.

• İlik nakli sonrası ölüm riski var mı?

Vardır; ancak deneyimli merkez, enfeksiyon kontrolü ve GVHD yönetimi ile risk azaltılmaya çalışılır. Her karar bireysel yarar–risk analiziyle verilir.

• İlik nakli sonrası nüks belirtileri neler?

Sebepsiz halsizlik, kanama-morarma, ateş, kemik ağrısı, lenf bezi büyümesi; kontrollerde MRD/kan sayımı bozulmaları. Bu bulgular gecikmeden hekime bildirilmelidir.

İlik nakli yapan hastane nasıl seçilir?

• Akreditasyon, izolasyon altyapısı, deneyimli hematoloji-enfeksiyon-yoğun bakım ekipleri, beslenme/psikoonkoloji/fizyoterapi destekleri ve güçlü nakil sonrası izlem programı aranmalıdır.

İlik nakli sonrası beslenme”nin temel ilkesi nedir?

• Hijyenik-iyi pişmiş gıdalar, yeterli protein, bol sıvı ve hekim onayı olmadan takviye/bitkisel ürün kullanmamak.

A Life’ta Hematoloji-Onkoloji ekibimiz, tanıdan itibaren kişiye özel bir yol haritası oluşturur: hazırlık, koşullandırma, kök hücre infüzyonu ve erken/orta dönem izlem adımlarında çok disiplinli yaklaşım izleriz. Enfeksiyon kontrolü, GVHD profilaksisi ve tedavisi, beslenme-fizik tedavi-psikososyal destek programlarıyla hem başarı oranını hem de yaşam kalitesini artırmayı hedefleriz. Gerekli olduğunda ulusal/uluslararası donör havuzları ile koordine olur, hasta ve yakınları için eğitim oturumları düzenleriz.