Alzheimer

Alzheimer nedir? Halk arasında “alzaymır” diye anılır. Alzheimer, beynin bellek ve düşünme merkezlerinde ilerleyici sinir hücresi kaybıyla seyreden nörodejeneratif bir hastalıktır. İlk bulgular genellikle yakın hafıza ile ilişkilidir; kişi yeni öğrendiği bilgileri hatırlamakta güçlük çeker, randevuları, tarihlerle ilgili ayrıntıları unutur. Hastalık yavaş seyirli olsa da yıllar içinde günlük yaşamı, işlevselliği ve bağımsızlığı etkiler. Alzheimer, demans şemsiyesi altında en yaygın alt tiptir.

Alzheimer neden olur? Kesin neden tek bir faktöre indirgenemez. Genetik yatkınlık, yaş, damarsal riskler (hipertansiyon, diyabet, kolesterol), enflamasyon, oksidatif stres, uyku bozuklukları ve yaşam tarzı birlikte rol oynar. Beyinde beta-amiloid plakları ve tau düğümleri birikir. Bu birikimler sinir hücreleri arasındaki iletişimi bozar ve hücre ölümünü tetikler. Kardiyometabolik risklerin iyi yönetimi (tansiyon, şeker, kolesterol), düzenli egzersiz ve kaliteli uyku, risk azaltımında önemlidir.

Alzheimer genetik mi? Evet, kısmen. Ailede Alzheimer öyküsü olanlarda risk artar. Erken yaşta başlayan nadir olgularda (40–60 yaş) belirli otozomal dominant mutasyonlar (APP, PSEN1/2) görülebilir. Geç başlangıçlı en yaygın formda ise APOE ε4 aleli riski yükseltir. Ancak taşıyıcılık “mutlaka hasta olacaksınız” demek değildir. Genetik risk, yaşam tarzı ve damar sağlığıyla büyük ölçüde modüle edilebilir.

Alzheimer kaç yaşında başlar? En sık 65 yaş sonrası görülür. 65–74 yaş aralığında risk hızla artar, 85 yaş üstünde belirginleşir. Erken başlangıçlı Alzheimer daha genç yaşta başlar; ilerleyişi görece hızlı olabilir ve iş-sosyal yaşamı erken etkiler.

Alzheimer belirtileri sinsi başlar ve evreler ilerledikçe çeşitlenir:

Alzheimer başlangıcı

• Yakın hafıza kaybı: Yeni bilgileri tutamama, aynı soruları tekrar sorma.
• Kelimeleri bulmada zorlanma, konuşmada takılma.
• Zaman-mekân karışıklığı: Tarihleri, yolları karıştırma.
• Dikkat ve yürütücü işlev zayıflığı: Plan yapma, sıralama, finans işleri zorlaşır.
• Hafif kişilik/ruh hali değişiklikleri: İçe kapanma, irritabilite.

Orta evre

• Günlük yaşamda belirgin destek gereksinimi: Giyinme, yemek, para yönetimi.
• Yön bulma zorluğu, evin içinde/mahallede kaybolma.
• Davranışsal belirtiler: Ajitasyon, huzursuzluk, uyku-uyanıklık döngüsünde bozulma.
• Algısal bozulmalar: Yanılgılar, hezeyanlar.

Alzheimer ağır evre

• Konuşma becerilerinde ileri kayıp, basit kelimelere gerileme.
• Yürüme, yutma, tuvalet kontrolü gibi temel işlevlerde kayıp.
• Enfeksiyonlara yatkınlık, yatağa bağımlılık.

Alzheimer'ın son evresinde ölüm belirtileri şunlardır:

• İleri derecede yutma güçlüğü
• Beslenme ve sıvı alımında azalma
• Aspirasyon pnömonisi riski
• Hareketsizlik nedeniyle yatak yaraları
• Tekrarlayan enfeksiyonlar
• Kilo kaybı
• Genel durum bozulması

Bu dönemde bakım hedefleri konfor, ağrı-anksiyete kontrolü ve komplikasyonların önlenmesine odaklanır.

Alzheimer demans farkı sık sorulur: Demans, bellek-dil-yürütücü işlevlerde bozulmanın günlük yaşamı etkilediği klinik tablonun adıdır. Alzheimer, demansın en yaygın nedenidir. Yani her Alzheimer bir demanstır; fakat her demans Alzheimer değildir (ör. Lewy cisimcikli demans, vasküler demans).

• Hafif bilişsel bozulma (MCI): Günlük işlev büyük ölçüde korunur, fark edilir unutkanlık vardır.

• Hafif Alzheimer: İşlevsellikte küçük düşüş, dış destek ihtiyacı başlar.

• Orta Alzheimer: Belirgin bağımlılık, davranışsal semptomlar artar.

• Ağır Alzheimer: Tam bağımlılık, temel yaşam aktivitelerinde yoğun destek.

Alzheimer olduğumu nasıl anlarım? Günlük yaşamı aksatan ısrarlı unutkanlık, randevuları kaçırma, aynı soruları tekrarlama, para-evrak işlerinde zorlanma, bildik yolları karıştırma ve yakınların uyarıları alarm işaretidir. Bu bulgular varsa vakit kaybetmeden nöroloji başvurusu yapılmalıdır; erken başvuru tedavi ve planlamayı kolaylaştırır.

Alzheimer testi kapsamlı bir değerlendirmedir:

• Bilişsel testler (MMSE, MoCA, saat çizme).

• Nörogörüntüleme (MRI/BT) ile atrofi-vasküler değişiklikleri değerlendirme.

• Gerekli olgularda PET ve beyin omurilik sıvısı (BOS) biyobelirteçleri.

• Laboratuvar: B12, tiroid, enfeksiyonlar gibi düzeltilebilir nedenleri dışlama.

Kesin tanı klinik-nöropsikolojik bulgularla konur; biyobelirteçler destekleyicidir.

Alzheimer tedavisi çok bileşenli bir yaklaşımdır:

• Farmakolojik: Bilişsel semptomları yavaşlatmaya ve davranışsal bulguları düzenlemeye yönelik.

• Yaşam tarzı: Egzersiz, beslenme, uyku, sosyal ve zihinsel aktivite.

• Bakım planı: Güvenlik düzenlemeleri, hukuki-mali planlama, bakım veren desteği.
  Erken dönemde başlanan bütüncül yaklaşım ilerleyişi yavaşlatır, yaşam kalitesini artırır.

Alzheimer ilaçları iki ana gruptadır:

• Asetilkolinesteraz inhibitörleri: Donepezil, Rivastigmin, Galantamin. Özellikle hafif-orta evrede bellek ve dikkat üzerine mütevazı fayda sağlar.

• NMDA reseptör antagonisti: Memantin. Orta-ağır evrede davranış ve işlevselliğe katkı sunabilir.

İlaçlar hastalığı durdurmaz ancak ilerlemeyi yavaşlatabilir, semptomları hafifletebilir. Yan etkiler (bulantı, baş dönmesi, iştahsızlık vb.) açısından hekim izlemi esastır.

Alzheimer Hastaları İçin Sakinleştirici İlaçlar

Alzheimer hastaları için sakinleştirici ilaçlar (anksiyolitikler, antipsikotikler) sadece gerekli durumlarda ve kısa süreli kullanılmalıdır. Ajitasyon, huzursuzluk, uykusuzluk gibi davranışsal belirtiler önce ilaç dışı yaklaşımlarla (rutin, çevre düzenleme, gündüz aktivitesi, ışık terapisi) yönetilmeye çalışılmalıdır. İlaç gerekirse doz-yan etki dengesi yakından izlenmelidir.

Alzheimer’a ne iyi gelir? Kanıt düzeyi en güçlü başlıklar:

• MIND/Akdeniz diyeti: Zeytinyağı, yeşil yapraklılar, kuruyemiş, tam tahıl, balık; işlenmiş gıda ve şekeri sınırlama.

• Düzenli aerobik egzersiz (haftada en az 150 dk): Bilişsel yavaşlamayı geciktirebilir.

• Zihinsel uyarım: Okuma, enstrüman, dil-bulmaca, sosyal etkileşim.

• Uyku hijyeni: Sabit uyku-uyanıklık saatleri, uyku apnesi varsa tedavisi.

• Risk yönetimi: Tansiyon, şeker, kolesterol kontrolü; sigara-alkol kısıtlaması.

• Görme-işitme düzeltmeleri: İşitme cihazı/gözlük kullanımı bilişsel yükü azaltır.

Alzheimer hasta yakınları yorumları, en büyük zorluğun davranış değişiklikleri, gece huzursuzluğu ve tekrarlayıcı sorular olduğunu vurgular. İşte işe yarayan pratikler:

• Rutin oluşturun; günün akışını basit bir panoya yazın.

• Çevre düzeni: Kaygan kilimleri kaldırın, iyi aydınlatın, kapı-ocak güvenlik aparatı kullanın.

• İletişim: Kısa cümleler, tek talimat; tartışmaktan kaçının, duyguyu yanıtlayın.

• Anlamlı etkinlik: Eski hobiler, fotoğraf albümleri, hafif egzersiz, müzik.

• Beslenme-hidrasyon: Küçük porsiyonlar, sevdiği tatlarla destek; kabızlık ve kilo kaybını izleyin.

• Bakım verenin esenliği: Dinlenme molaları, destek grupları, profesyonel danışmanlık tükenmişliği önler.

• Alzheimer hangi bölüm bakar? İlk başvuru Nöroloji’ye yapılır. Değerlendirmeye geriatri, psikiyatri, fizyoterapi-ergoterapi, beslenme-diyet ve sosyal hizmet ekipleri multidisipliner biçimde katılabilir. İlerleyen evrede ev-bakım planı ve palyatif destek gerekebilir.

• Alzheimer tedavisi hastalığı tamamen durdurmaz; ilerleyişi yavaşlatmayı ve yaşam kalitesini artırmayı hedefler.

• Alzheimer testi tek bir tahlil değildir; bilişsel test + görüntüleme + laboratuvar birlikte değerlendirilir.

• Alzheimer başlangıcı çoğunlukla yakın hafıza ve yürütücü işlevlerde zorlanma ile fark edilir.

• Alzheimer ağır evrede tam bağımlılık gelişir; hedef konfor ve komplikasyonların önlenmesidir.

A Life’ta nöroloji öncülüğünde, geriatri-psikiyatri-fizyoterapi-beslenme desteğini içeren multidisipliner yaklaşım sunuyoruz. Alzheimer tedavisi planı, ilaçlar, eğitim ve ev güvenliği düzenlemeleri kişiye özel oluşturulur. Hasta ve bakım verene psikososyal destek sağlanır. Erken başvuru, doğru plan ve sürdürülebilir destekle yaşam kalitesini birlikte yükseltebiliriz.