Tiroid Hastalığının Belirtileri Nelerdir?

Tiroid nedir? Boynun ön kısmında yer alan tiroid bezi, vücudun enerji üretimi, ısı dengesi, kalp hızı, bağırsak hareketleri, ruh hali ve cilt–saç sağlığı gibi pek çok süreci yöneten T3–T4 hormonlarını üretir. Bu nedenle tiroid hastalığı yalnızca “hormonu az ya da çok salgılamak” değildir. Bağışıklık sistemi, beslenme, ilaçlar ve genetik yatkınlık gibi birçok etkenin etkileşimiyle ortaya çıkan bir spektrumdan söz ederiz.

Tiroid fonksiyonlarındaki bozulmalar iki ana başlıkta incelenir: tiroid yavaş çalışması (hipotiroidi) ve tiroid hızlı çalışması (hipertiroidi). Her ikisinin belirtileri farklıdır ve yönetimleri de farklı yaklaşımlar gerektirir. Değerlendirme için ilk başvurulacak uzman endokrinoloji veya iç hastalıkları (dahiliye) hekimidir; yani “tiroid hastalığına hangi bölüm bakar?” sorusunun yanıtı budur.

Tiroid bezi hastalıkları; otoimmün tiroid hastalığı (Hashimoto, Graves), benign tiroid hastalıkları (kistler, nodüller, guatr), iltihabi tablolar (subakut tiroidit), ilaç–iyot kaynaklı fonksiyon bozuklukları ve nadir olarak tiroid kanserlerini içerir. Endokrin tiroid hastalıkları başlığı altında bu durumların hormon dengesine yansımaları ve tedavileri değerlendirilir.

Görüntüleme raporlarında geçen “tiroid parankim hastalığı nedir?” sorusu sık gelir: Ultrason’da bez dokusunda yaygın heterojenite, fibrozis ya da enflamasyon bulguları varsa parankim hastalığından söz edilir. Çoğu kez Hashimoto tiroiditi gibi otoimmün süreçlerle ilişkilidir. Bu ifade tek başına tanı değildir. Klinik ve TSH–serbest T4/T3–anti-TPO/anti-Tg ile birlikte yorumlanır.

Tiroid yavaş çalışması vücudun “ekonomik moda” geçmesi gibidir. Yorgunluk, kilo alma eğilimi, üşüme, kuru cilt, saç dökülmesi, kabızlık, unutkanlık–dikkat dağınıklığı, depresif duygu durum, kas–eklem ağrıları ve adet düzensizliği sık görülür. Ciltte soluk–mat görünüm ve göz çevresinde şişlik de tabloya eşlik edebilir.

Hipotiroidide kolesterol yükselebilir, uyku kalitesi bozulabilir ve günlük performans düşer. “Tiroid hastalığı kilo aldırır mı?” sorusunun en net karşılığı hipotiroidide görülür. Tedavi ile bu eğilim büyük ölçüde düzelir, fakat sağlıklı beslenme ve hareket planı yine de gereklidir.

Tiroid hızlı çalışması ise metabolizmanın “aşırı hızlanması”dır. Çarpıntı, sıcak basması, terleme, kilo kaybı, titreme, ishal eğilimi, sinirlilik–anksiyete, uykusuzluk ve kas erimesi görülebilir. Kan basıncında yükselme ve adet düzensizlikleri de tabloya eşlik eder.

Tiroid göz hastalığı (özellikle Graves hastalığında) gözde kızarıklık–sulama, ışığa hassasiyet, göz arkasında dolgunluk hissi ve ileri olgularda gözlerin öne doğru çıkması ile seyreder. Göz tutulumu her hastada görülmez; sigara içimi riski belirgin artırır.

“Tiroid hastalığının psikolojik nedenleri” ifadesi yanlış anlaşılabilir. Psikolojik faktörler nedensel olmak zorunda değildir. Ancak stres ve uykusuzluk hem belirtileri şiddetlendirebilir hem de tedavi uyumunu bozar. Öte yandan tiroid hormon dengesizliği doğrudan anksiyete, huzursuzluk, depresif duygu durum ve bilişsel yavaşlamaya yol açabilir. Bu çift yönlü ilişki, tedavide hem biyolojik hem davranışsal destek gerektirdiğini gösterir.

Genetik yatkınlık, otoimmünite (Hashimoto/Graves), iyot dengesizliği, gebelik–doğum sonrası dönem, bazı ilaçlar (amiodaron, lityum, interferon gibi), viral tiroiditler ve radyasyon öyküsü başlıca nedenlerdir. Ailede tiroid hastalığı öyküsü olanlarda tarama daha erkenden düşünülür. Bu kişilerde tiroid hastalığı genetik mi sorusunun kısmi bir yanıtı vardır: yatkınlık kalıtsaldır, hastalık zorunlu değildir.

İlk basamak TSH, serbest T4 (gerektiğinde serbest T3) ve otoimmünite testleri (anti-TPO, anti-Tg) ile başlar. Ultrason nodül ve parankim değerlendirmesi için kullanılır; şüpheli nodüllerde ince iğne aspirasyon biyopsisi yapılabilir. Kalp hızı, kolesterol, karaciğer enzimleri ve kan şekeri gibi eşlik eden parametreler de sıklıkla kontrol edilir.

Bebeklik taramalarında yenidoğan TSH hayati önemdedir; bebeklerde tiroid hastalığı erken tanınmazsa kalıcı gelişim–zihinsel etkilenim görülebilir. Bu nedenle ülke çaplı taramalar yapılır ve tedavi çok erken başlanır.

Tiroid hastalığı tedavisi altta yatan tabloya göre planlanır. Hipotiroidinin temel tedavisi levotiroksin ile eksik hormonun yerine konmasıdır. Doz, kiloya–yaşa–eşlik eden hastalıklara göre kişisel ayarlanır. Hipertiroidide antitiroid ilaçlar, iyot tedavisi veya uygun hastada cerrahi seçenekleri değerlendirilir. Tiroid hastalığı nasıl geçer sorusunun yanıtı bu yüzden değişkendir. Kimi hastada geçici tiroidit düzelirken, otoimmün hipotiroidi çoğu kez ömür boyu izlem–tedavi gerektirir.

“Tiroid hastalığına ne iyi gelir?” Bilimsel olarak: doğru ilaç dozu, düzenli kontrol, sigara bırakma (özellikle Graves göz tutulumu için), yeterli uyku, stres yönetimi ve hekim–diyetisyenle uyumlu beslenme. Destek ürünleri ancak doktor onayıyla ve tedavinin yerine geçmeyecek şekilde düşünülmelidir.

Tiroid hastalıklarında beslenme, tabloya göre uyarlanır. Hipotiroidide protein–lif ağırlıklı, iyot alımı yaşa ve ülke zenginleştirme programlarına göre dengelenmiş bir diyet; selenyum ve çinkodan zengin gıdalar (yumurta, deniz ürünleri, kuruyemişler) destekleyici olabilir. Tiroid hastalığına zararlı yiyecekler denince; aşırı iyot (özellikle takviyeler), çok yüksek soya tüketimi (ilaca yakın saatlerde), aşırı işlenmiş–şekerli gıdalar ve alkol öne çıkar. İlaç (levotiroksin) aç karnına, kalsiyum–demir takviyelerinden en az 4 saat ayrı alınmalıdır.

Hipertiroidide kilo kaybı ve kas yıkımını önlemek için yeterli kalori–protein esastır. Kafein–uyarıcılar çarpıntıyı artırabileceğinden sınırlanabilir. Her iki tabloda da “tek mucize besin” yoktur; bireysel plan ve düzen esastır.

Çocuklarda büyüme–gelişme geriliği, okul başarısında düşüş, dikkat dağınıklığı, saç–cilt değişiklikleri ve kilo sorunları uyarıcı olabilir. Bebeklerde tiroid hastalığı taraması pozitifse hemen endokrinoloji kontrolü gerekir; erken tedavi, nörogelişim için kritiktir. Aile hekimi–çocuk endokrinolojisi iş birliği ile doz–izlem titizlikle sürdürülmelidir.

Tiroid hormonları bazal metabolizma hızını belirlediğinden, bozukluklarında kilo etkilenir. Hipotiroidide kilo artışı, hipertiroidide ise istemsiz kilo kaybı öne çıkar. Ancak yalnızca tiroidi düzeltmek her zaman hedef kiloya ulaşmak için yeterli değildir. Obezite tedavisi yaklaşımında beslenme–aktivite–uyku–stres yönetimi birlikte ele alınmalıdır.

• Tiroid hastalığı ne demek?

Tiroid bezinin hormon üretimini veya yapısal bütünlüğünü bozan; otoimmün, enflamatuvar, nodüler ya da ilaç–iyot ilişkili süreçleri kapsayan hastalıklar bütünüdür.

• Tiroid hastalığı belirtileri nelerdir?

Hipotiroidide yorgunluk, kilo alma, üşüme, kabızlık, cilt–saç kuruluğu; hipertiroidide çarpıntı, kilo kaybı, titreme, sinirlilik, ishal ve terleme. Graves’te tiroid göz hastalığı görülebilir.

• Tiroid hastalığı tedavisi nasıldır?

Hipotiroidide levotiroksin replasmanı; hipertiroidide antitiroid ilaç, iyot veya cerrahi. Seçim hastalık tipine, yaşa ve eşlik eden durumlara göre yapılır.

• Tiroid hastalığı genetik mi?

Ailede tiroid hastalığı varlığı yatkınlığı artırır; özellikle otoimmün formlarda genetik etki belirgindir. Bu, hastalığın mutlaka gelişeceği anlamına gelmez.

• Tiroid hastalıklarında beslenme nasıl olmalı?

İlacı aç karnına ve takviyelerden ayrı almak, dengeli iyot, yeterli protein–lif ve kişisel plan. “Tiroid hastalığına zararlı yiyecekler” fazlalık iyot, aşırı soya ve yüksek işlenmiş gıdalardır.

• Hangi doktora gitmeliyim?

Öncelikle endokrinoloji ya da iç hastalıkları. Göz tutulumu varsa göz hastalıkları; nodül–cerrahi gereksiniminde genel cerrahi devreye girer.