Çölyak Hastalığı Nedir? | Neden Olur? ve Belirtileri

Çölyak hastalığı, gluten içeren besinlerin tüketilmesiyle bağışıklık sisteminin ince bağırsak dokusuna karşı reaksiyon geliştirmesi sonucu ortaya çıkar. Gluten; başta buğday, arpa ve çavdar olmak üzere bazı tahıllarda bulunan bir protein grubudur. Hastalığı bulunan kişilerde glutenle karşılaşma, ince bağırsağın iç yüzeyindeki villus adı verilen küçük çıkıntıların zarar görmesine ve besin emiliminin bozulmasına yol açabilir.

İnce bağırsak, vücudun ihtiyaç duyduğu vitamin, mineral, protein, yağ ve karbonhidratların emilmesinde önemli rol oynar. Çölyak hastalığında bağırsak yüzeyinin etkilenmesi, özellikle demir, folat, B12 vitamini, kalsiyum ve D vitamini gibi besin öğelerinin yeterince emilememesine neden olabilir. Bu durum bazı kişilerde sindirim şikâyetleriyle, bazılarında ise kansızlık, kemik sorunları, yorgunluk veya büyüme geriliği gibi belirtilerle kendini gösterebilir.

Çölyak ne demek? Çölyak, gluten tüketimine bağlı olarak ince bağırsakta bağışıklık sistemi kaynaklı hasar gelişmesiyle karakterize edilen kronik bir hastalığı ifade eder. Halk arasında gluten alerjisi olarak adlandırılsa da çölyak hastalığı klasik bir besin alerjisi değildir. Otoimmün hastalıklar grubunda değerlendirilir ve tanı konulduğunda yaşam boyu takip gerektirir.

Çölyak hastalığının temel nedeni, genetik yatkınlığı bulunan kişilerde gluten tüketiminin anormal bir bağışıklık sistemi yanıtını tetiklemesidir. Gluten sindirimi sırasında ortaya çıkan bazı protein parçacıkları, duyarlı kişilerde bağışıklık sisteminin aktive olmasına neden olabilir. Bu süreçte ince bağırsak dokusu etkilenir ve bağırsak yüzeyindeki emilim yapıları zarar görebilir.

Hastalığın ortaya çıkmasında tek bir neden bulunmaz. Genetik özellikler önemli rol oynarken bağışıklık sistemi ve çevresel faktörler de hastalığın gelişim sürecinde etkili olabilir. Bununla birlikte, stres, doğum, enfeksiyon veya cerrahi müdahale gibi olayların tek başına çölyak hastalığına neden olduğu kesin olarak söylenemez.

Çölyak hastalığının gelişimiyle ilişkili başlıca faktörler şunlardır:

• Genetik yatkınlık: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genetik özellikleri çölyak hastalığıyla yakından ilişkilidir.

• Bağışıklık sistemi yanıtı: Gluten tüketimi, duyarlı kişilerde bağışıklık sisteminin ince bağırsak dokusuna karşı reaksiyon geliştirmesine yol açabilir.

• Çevresel faktörler: Bazı çevresel etkenler hastalığın ortaya çıkış zamanını etkileyebilir; ancak tek başına belirleyici oldukları gösterilmemiştir.

• Aile öyküsü: Birinci derece yakınlarında çölyak hastalığı bulunan kişilerde hastalık görülme olasılığı daha yüksektir.

• Eşlik eden otoimmün hastalıklar: Tip 1 diyabet ve otoimmün tiroid hastalıkları gibi bazı durumlarda çölyak hastalığına daha sık rastlanabilir.

Hastalığın genetik ve bağışıklık sistemiyle ilişkili yapısı nedeniyle gluten tüketen herkes çölyak hastası olmaz. Genetik yatkınlık taşıyan kişilerin de tamamında hastalık gelişmez.

Evet, çölyak hastalığında genetik yatkınlık önemli bir rol oynar. Hastalıkla en yakından ilişkili genetik özellikler HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 olarak bilinir. Bu genetik yapılar çölyak hastalarının büyük bölümünde bulunmasına rağmen, bu genleri taşıyan herkes çölyak hastası değildir.

Anne, baba, kardeş veya çocuk gibi birinci derece yakınlarında çölyak hastalığı bulunan kişilerin hastalık açısından değerlendirilmesi gerekebilir. Özellikle uzun süren sindirim sistemi şikâyetleri, açıklanamayan demir eksikliği veya başka ilişkili sağlık sorunları bulunan aile bireylerinde doktor önerisiyle tarama yapılabilir.

Genetik testler, çölyak hastalığının değerlendirilmesinde bazı özel durumlarda yardımcı olabilir. Ancak HLA-DQ2 veya HLA-DQ8 pozitifliği tek başına çölyak tanısı koydurmaz. Bu testler daha çok hastalığın olasılığını değerlendirmek veya bazı durumlarda çölyak hastalığını dışlamaya yardımcı olmak amacıyla kullanılır.

Çölyak hastalığı doğuştan gelen genetik yatkınlıkla ilişkili olsa da belirtiler her zaman çocukluk döneminde ortaya çıkmaz. Hastalık bebeklik, çocukluk, ergenlik veya yetişkinlik döneminde fark edilebilir. Daha önce gluten tükettiğinde belirgin bir şikâyeti olmayan bir kişide ilerleyen yaşlarda çölyak hastalığı tanısı konulması mümkündür.

Bazı kişilerde belirtiler yavaş geliştiği için hastalık uzun süre fark edilmeyebilir. Örneğin tekrarlayan demir eksikliği, açıklanamayan yorgunluk, kemik yoğunluğunda azalma veya sindirim sistemi şikâyetleri tanıya götüren ilk bulgular olabilir. Bu nedenle çölyak hastalığının yalnızca çocuklarda görüldüğü düşünülmemelidir.

Çölyak hastalığının belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı kişilerde ishal, karın ağrısı ve şişkinlik gibi sindirim sistemi yakınmaları ön plandayken bazı kişilerde kansızlık, halsizlik, cilt döküntüleri veya kemik ağrıları görülebilir. Hastalık bazen belirgin bir şikâyete yol açmadan da seyredebilir.

Belirtilerin ortaya çıkmasında ince bağırsaktaki hasarın derecesi, etkilenen bağırsak bölgesi, besin emilimindeki bozulma ve kişinin yaşı etkili olabilir. Çölyak hastalığının tek bir tipik belirtisi bulunmadığından uzun süren veya tekrarlayan şikâyetlerin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.

Çölyak hastalığında görülebilen belirtiler şunlardır:

• Tekrarlayan ishal veya kabızlık

• Karın ağrısı ve karında şişkinlik

• Aşırı gaz ve hazımsızlık

• Bulantı ve bazı durumlarda kusma

• Yağlı, kötü kokulu veya hacimli dışkılama

• İstemsiz kilo kaybı veya kilo alamama

• Demir eksikliği anemisi

• B12 vitamini ve folat eksikliği

• Halsizlik ve sürekli yorgunluk

• Ağız içinde tekrarlayan aftlar

• Kemik ve eklem ağrıları

• Kaşıntılı deri döküntüleri

• Saç dökülmesi

• Bazı kişilerde adet düzensizliği ve üreme sorunları

• Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği

Bu belirtilerin tamamının aynı kişide görülmesi gerekmez. Ayrıca söz konusu bulguların başka sindirim sistemi, kan hastalıkları veya hormonal sorunlarla da ilişkili olabileceği unutulmamalıdır.

Yetişkinlerde çölyak hastalığı, çocuklardaki klasik sindirim sistemi belirtilerinden farklı bulgularla ortaya çıkabilir. Bazı yetişkinlerde uzun süreli ishal ve karın şişkinliği görülürken bazılarında ilk belirti açıklanamayan demir eksikliği, halsizlik veya kemik sağlığıyla ilgili sorunlar olabilir. Bu nedenle yetişkinlerde çölyak hastalığı yalnızca ishal veya kilo kaybı üzerinden değerlendirilmemelidir.

Yetişkinlerde görülebilen çölyak belirtileri şunlardır:

• Yemeklerden sonra karın ağrısı ve şişkinlik

• Sürekli veya tekrarlayan ishal

• Kabızlık ve dışkılama alışkanlığında değişiklik

• Açıklanamayan demir eksikliği ve kansızlık

• Sürekli yorgunluk ve enerji düşüklüğü

• İstemsiz kilo kaybı veya kilo alamama

• Ağız içinde aft ve yaralar

• Kemik ağrıları ve kemik yoğunluğunda azalma

• Kaşıntılı deri döküntüleri

• El ve ayaklarda karıncalanma veya uyuşma

• Üreme sağlığıyla ilgili bazı sorunlar

Yetişkinlerde çölyak hastalığının sindirim sistemi dışındaki belirtileri bazen daha belirgin olabilir. Özellikle nedeni açıklanamayan demir eksikliği, B12 veya folat eksikliği ve kemik yoğunluğu kaybı bulunan kişilerde doktor gerekli görürse çölyak testleri isteyebilir.

Kadınlarda çölyak hastalığı, sindirim sistemi belirtilerinin yanı sıra demir eksikliği, kemik sağlığı ve üreme sağlığıyla ilişkili bulgularla da kendini gösterebilir. Özellikle açıklanamayan kansızlık, sürekli yorgunluk, karın şişkinliği ve tekrarlayan sindirim sorunları değerlendirme gerektirebilir. Ancak kadınlara özgü, tek başına çölyak hastalığını gösteren bir belirti bulunmamaktadır.

Bazı kadınlarda çölyak hastalığıyla ilişkili olarak adet düzensizliği, gebe kalmada güçlük veya gebelikle ilgili bazı olumsuz sonuçlar görülebilir. Bu bulguların farklı nedenleri de olabileceğinden doğrudan çölyak hastalığına bağlanmaması gerekir. Özellikle gebelik planlayan ve açıklanamayan demir eksikliği veya sindirim sistemi şikâyetleri bulunan kadınlarda doktor değerlendirmesi önemlidir.

Çocuklarda çölyak hastalığı, sindirim sistemi şikâyetlerinin yanında büyüme ve gelişme sürecini etkileyen belirtilerle ortaya çıkabilir. Gluten içeren besinlerin tüketilmeye başlanmasından sonra ishal, karında şişlik ve iştahsızlık gibi bulgular görülebilir. Bazı çocuklarda ise belirgin bağırsak şikâyeti olmadan boy uzamasında yavaşlama veya kilo alamama fark edilebilir.

Çocuklarda çölyak hastalığı belirtileri arasında şunlar bulunabilir:

• Karında belirgin şişkinlik

• Tekrarlayan ishal veya kabızlık

• Karın ağrısı

• İştahsızlık

• Kilo alamama veya kilo kaybı

• Boy uzamasında yavaşlama

• Büyüme ve gelişme geriliği

• Halsizlik ve çabuk yorulma

• Huzursuzluk ve davranış değişiklikleri

• Demir eksikliği anemisi

• Diş minesinde gelişimsel bozukluklar

• Ağız içinde tekrarlayan yaralar

Çocuklarda büyüme eğrisinde beklenmeyen yavaşlama, uzun süren sindirim sorunları veya açıklanamayan kansızlık bulunması durumunda çocuk doktoruna başvurulmalıdır. Gerekli görülürse çocuk gastroenterolojisi tarafından çölyak hastalığı açısından değerlendirme yapılabilir.

Bebeklerde çölyak hastalığı belirtileri, gluten içeren ek gıdaların beslenmeye dahil edilmesinden sonra ortaya çıkabilir. Bu dönemde bağırsakların etkilenmesi, sindirim sorunlarının yanı sıra beslenme ve büyüme sürecinde de değişikliklere yol açabilir. Ancak her karın şişliği, ishal veya huzursuzluk çölyak hastalığı anlamına gelmez.

Bebeklerde görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Karında şişkinlik

• Uzun süren veya tekrarlayan ishal

• Kabızlık

• Kusma

• İştahsızlık

• Kilo alımında yavaşlama

• Büyüme ve gelişme geriliği

• Huzursuzluk ve sık ağlama

• Kas gelişiminde yavaşlama

Bebeklerde çölyak hastalığından şüphelenildiğinde çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır. Testlerin zamanlaması ve hangi yöntemlerin kullanılacağı, bebeğin yaşına, glutenle tanışma süresine ve klinik bulgularına göre belirlenir

Çocuklarda çölyak hastalığı belirtileri, genellikle katı gıdalara geçişle birlikte ortaya çıkar:

• İshal, karında şişlik
• İştahsızlık ve gelişim geriliği
• Büyüme-gelişme yavaşlığı
• Aşırı huzursuzluk
• Deride döküntüler
• Diş minesinde bozulmalar

Bebeklerde çölyak hastalığı belirtileri, özellikle gluten içeren mamalarla tanışıldıktan sonra gözlemlenir. Bu nedenle ailelerin dikkatli olması ve belirtileri takip etmesi önemlidir.

Çölyak hastalığı her zaman belirgin ishal, karın ağrısı veya kilo kaybıyla ortaya çıkmaz. Bazı kişilerde sindirim sistemi belirtileri çok hafif olabilir veya hiç görülmeyebilir. Bu durum, hastalığın farklı klinik görünümlerle değerlendirilmesine neden olur.

Sessiz çölyak, bağırsak dokusunda çölyak hastalığıyla uyumlu değişiklikler bulunmasına rağmen kişinin belirgin şikâyet yaşamaması durumunu ifade eder. Bu kişilerde hastalık, aile taraması veya başka bir sağlık sorunu nedeniyle yapılan testler sırasında fark edilebilir.

Atipik çölyak, klasik sindirim sistemi belirtilerinin ön planda olmadığı; kansızlık, kemik sorunları, cilt bulguları veya nörolojik yakınmalar gibi farklı belirtilerin görülebildiği klinik görünümü tanımlar.

Potansiyel çölyak ise çölyakla ilişkili antikorların pozitif olmasına rağmen ince bağırsak biyopsisinde tipik doku hasarının saptanmadığı durumlar için kullanılan bir tanımdır. Bu kişilerin değerlendirilmesi ve takip planı uzman hekim tarafından yapılmalıdır.

Çölyak hastalığı; belirtilerin değerlendirilmesi, aile öyküsü, kan testleri ve gerektiğinde ince bağırsak biyopsisiyle araştırılır. Karın şişkinliği, uzun süren ishal, kansızlık veya kilo kaybı gibi belirtiler hastalık açısından şüphe oluşturabilir. Ancak bu bulguların başka hastalıklarda da görülebilmesi nedeniyle yalnızca şikâyetlere bakılarak çölyak tanısı konulamaz.

Doktor, kişinin beslenme alışkanlıklarını, belirtilerin ne zamandır devam ettiğini, ailede çölyak öyküsü bulunup bulunmadığını ve eşlik eden hastalıkları değerlendirir. Fizik muayenede kilo kaybı, büyüme geriliği, karında şişkinlik, cilt döküntüleri ve ağız içi bulguları araştırılabilir.

Çölyak hastalığından şüphelenildiğinde genellikle ilk aşamada kan testleri istenir. Sonuçlara ve klinik değerlendirmeye göre gastroenteroloji uzmanı tarafından endoskopi ve biyopsi gibi ek incelemeler planlanabilir.

Çölyak testi, hastalıkla ilişkili bağışıklık sistemi antikorlarının kanda araştırılmasıyla başlar. İlk değerlendirmede sıklıkla doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA) testi ve total IgA düzeyi kullanılır. Test sonuçları kişinin belirtileri ve diğer klinik bulgularıyla birlikte değerlendirilir.

Çölyak hastalığının araştırılmasında kullanılabilecek testler şunlardır:

• Doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA): Çölyak hastalığı şüphesinde en sık kullanılan ilk basamak antikor testlerinden biridir.

• Total IgA: IgA eksikliği bulunup bulunmadığını değerlendirmek için tTG-IgA ile birlikte istenebilir.

• Doku transglutaminaz IgG (tTG-IgG): Özellikle IgA eksikliği bulunan kişilerde kullanılabilecek testlerden biridir.

• Endomisyum antikoru (EMA-IgA): Bazı durumlarda tanıyı desteklemek amacıyla istenebilir.

• Deamide gliadin peptid antikorları (DGP-IgA ve DGP-IgG): Özellikle belirli hasta gruplarında ve IgA eksikliği durumunda değerlendirmeye eklenebilir.

Testlerin seçimi kişinin yaşına, belirtilerine, bağışıklık sistemi özelliklerine ve ilk test sonuçlarına göre değişebilir. Özellikle küçük çocuklarda veya IgA eksikliği bulunan kişilerde farklı test kombinasyonları gerekebilir.

Önemli: Çölyak testi yapılmadan önce glutensiz diyete başlanması kan testlerinin ve biyopsinin sonuçlarını etkileyebilir. Bu nedenle çölyak şüphesi bulunan kişilerin testler tamamlanmadan kendi kendine gluteni beslenmeden çıkarmaması gerekir. Zaten glutensiz beslenen kişilerin yeniden gluten tüketmesi gerekip gerekmediğine ise doktor karar vermelidir.

Çölyak kan testlerinde temel olarak glutenle ilişkili bağışıklık sistemi yanıtını gösteren antikorlar araştırılır. Bunların başında doku transglutaminaz antikoru (tTG-IgA) gelir. Testlerin doğru yorumlanabilmesi için total IgA düzeyinin de değerlendirilmesi önemlidir.

Çölyak hastalığı şüphesinde kan testleri yalnızca antikorlarla sınırlı kalmayabilir. Hastalığın besin emilimi üzerindeki etkilerini değerlendirmek amacıyla tam kan sayımı, demir, ferritin, folat, B12 vitamini, D vitamini, kalsiyum ve bazı karaciğer enzimleri de incelenebilir.

Kan testlerinde çölyakla ilişkili antikorların yüksek bulunması hastalık şüphesini artırır ancak sonuçlar tek başına her zaman kesin tanı anlamına gelmez. Benzer şekilde negatif kan testi de özellikle klinik şüphe yüksekse hastalığı her durumda tamamen dışlamaz. Sonuçların gastroenteroloji uzmanı tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Çölyak hastalığı için kullanılan antikor testlerinde çoğunlukla açlık şartı aranmaz. Ancak aynı kan örneğinde farklı tetkikler de istenmişse laboratuvar veya doktor açlık önerebilir. Bu nedenle test öncesinde sağlık kuruluşunun bilgilendirmesine uyulmalıdır.

Çölyak testinde aç veya tok olmaktan daha önemli bir konu, kişinin test öncesinde gluten tüketmeye devam ediyor olmasıdır. Glutensiz beslenmeye başlanması antikor düzeylerinin düşmesine ve test sonuçlarının yanıltıcı olmasına neden olabilir. Tanı sürecinde beslenme düzeninde değişiklik yapılmadan önce doktorla görüşülmelidir.

Çölyak tanısı, klinik değerlendirme ve laboratuvar bulgularının birlikte incelenmesiyle konur. İlk aşamada genellikle çölyak antikorları için kan testleri yapılır. Test sonuçları pozitifse veya klinik şüphe devam ediyorsa gastroenteroloji uzmanı ince bağırsak biyopsisi planlayabilir.

Yetişkinlerde tanının doğrulanması için çoğunlukla üst gastrointestinal sistem endoskopisi sırasında onikiparmak bağırsağından doku örnekleri alınır. Biyopsi örnekleri mikroskop altında incelenerek bağırsak yüzeyindeki villus yapısı ve olası hasar değerlendirilir. Bazı özel durumlarda, özellikle çocuklarda, uzman merkezlerde biyopsisiz tanı yaklaşımları da değerlendirilebilir.

Çölyak tanısı yalnızca gluten tüketildiğinde şikâyet yaşanmasına veya glutensiz beslenmeyle rahatlama görülmesine dayanarak konulmamalıdır. Çünkü çölyak dışı gluten duyarlılığı ve buğday alerjisi gibi farklı durumlar da benzer yakınmalara yol açabilir.

Çölyak hastalığının değerlendirilmesinde kullanılan endoskopi, ağızdan ilerletilen ince ve esnek bir cihaz yardımıyla yemek borusu, mide ve onikiparmak bağırsağının incelenmesini sağlar. İşlem sırasında ince bağırsağın başlangıç bölümünden küçük doku örnekleri alınabilir. Bu örnekler patoloji laboratuvarında incelenerek çölyak hastalığıyla uyumlu doku değişiklikleri araştırılır.

Biyopsi incelemesinde bağırsak yüzeyindeki villusların yapısı, iltihabi hücreler ve diğer mikroskobik değişiklikler değerlendirilir. Marsh sınıflaması, çölyakla ilişkili bağırsak doku değişikliklerinin derecelendirilmesinde kullanılan sistemlerden biridir. Ancak Marsh derecesi tek başına hastalığın tanısını koymak veya şiddetini belirlemek için yeterli değildir; kan testleri ve klinik bulgularla birlikte ele alınır.

Endoskopi ve biyopsinin gerekli olup olmadığına kişinin yaşı, kan testleri ve klinik durumu dikkate alınarak doktor karar verir.

Evde kullanılan bazı hızlı test kitleri çölyak hastalığıyla ilişkili antikorları araştırdığını belirtir. Ancak bu testler, hastalığın tanısını kesinleştirmek için tek başına yeterli kabul edilmemelidir. Testin doğruluğu, kullanılan yönteme ve uygulama koşullarına bağlı olarak değişebilir.

Ev tipi çölyak testi negatif çıksa bile belirtiler devam ediyorsa çölyak hastalığı tamamen dışlanmış olmaz. Benzer şekilde pozitif sonuç alınması da kesin tanı anlamına gelmez. Çölyak şüphesi bulunan kişilerin gastroenteroloji uzmanına başvurarak uygun kan testlerini ve gerektiğinde biyopsiyi yaptırması gerekir.

Gluten alerjisi, çölyak hastalığı ve çölyak dışı gluten duyarlılığı birbirinden farklı sağlık durumlarıdır. Üçünde de gluten içeren besinlerle ilişkili şikâyetler görülebilse de bağışıklık sisteminin verdiği yanıt ve bağırsak dokusunda oluşan değişiklikler aynı değildir. Bu ayrım, doğru tanı ve uygun beslenme yaklaşımı açısından önem taşır.

Çölyak hastalığında ince bağırsak dokusu zarar görebilir ve besin emiliminde bozulma gelişebilir. Buğday alerjisinde ise kurdeşen, kaşıntı, şişlik, solunum belirtileri veya bazı kişilerde ciddi alerjik reaksiyonlar görülebilir. Çölyak dışı gluten duyarlılığında çölyak hastalığına özgü antikor ve bağırsak hasarı bulguları bulunmaz. Bu durumların birbirinden ayrılması için yalnızca glutensiz beslenmeyle şikâyetlerin azalması yeterli değildir. Özellikle çölyak hastalığının dışlanması için uygun tanı testlerinin yapılması gerekir.

Çölyak hastalığında ince bağırsak yüzeyinin zarar görmesi, besin öğelerinin emilimini etkileyebilir. Hastalık uzun süre fark edilmediğinde veya kontrol altında tutulmadığında bazı kişilerde beslenme yetersizlikleri ve farklı sağlık sorunları gelişebilir. Ortaya çıkabilecek sorunlar, bağırsaktaki hasarın derecesine ve kişinin genel sağlık durumuna göre değişir.

Çölyak hastalığıyla ilişkili olabilecek sağlık sorunları şunlardır:

• Demir eksikliği anemisi: Demirin yeterince emilememesi kansızlığa yol açabilir.

• B12 ve folat eksikliği: Bu vitaminlerin emilimindeki sorunlar kansızlık ve sinir sistemiyle ilişkili bulgulara neden olabilir.

• Kemik yoğunluğunda azalma: Kalsiyum ve D vitamini emiliminin etkilenmesi kemik sağlığını olumsuz etkileyebilir.

• Büyüme ve gelişme geriliği: Özellikle çocuklarda besin emilimindeki bozulma büyümeyi etkileyebilir.

• Üreme sağlığı sorunları: Bazı kişilerde adet düzensizliği veya gebe kalma güçlüğüyle ilişki görülebilir.

• Nörolojik belirtiler: Bazı hastalarda el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya denge sorunları ortaya çıkabilir.

• Dermatitis herpetiformis: Çölyak hastalığıyla ilişkili kaşıntılı deri döküntüsü gelişebilir.

Çölyak hastalığıyla bazı otoimmün hastalıklar arasında da ilişki bulunur. Tip 1 diyabet ve otoimmün tiroid hastalıkları bu durumlara örnek verilebilir. Bu ilişkiler her çölyak hastasında söz konusu hastalıkların gelişeceği anlamına gelmez.

Çölyak hastalığı, uygun şekilde değerlendirilip takip edildiğinde yönetilebilen kronik bir hastalıktır. Ancak tanının gecikmesi veya hastalığın kontrol altında tutulmaması bazı kişilerde ciddi besin eksikliklerine, kansızlığa, kemik sağlığı sorunlarına ve büyüme geriliğine yol açabilir. Bu nedenle belirtiler hafif olsa bile hastalığın değerlendirilmesi önemlidir.

Uzun süre kontrolsüz kalan çölyak hastalığında bazı nadir komplikasyonların görülme riski artabilir. Bunlar arasında ince bağırsakla ilişkili bazı lenfomalar ve diğer nadir bağırsak hastalıkları bulunur. Bu komplikasyonların nadir olduğu ve her çölyak hastasında gelişmediği unutulmamalıdır.

Hayır, çölyak hastalığı bulaşıcı değildir. Virüs veya bakteri kaynaklı bir enfeksiyon olmadığı için kişiden kişiye temas, aynı ortamda bulunma veya ortak sosyal yaşam yoluyla bulaşmaz. Hastalığın gelişiminde genetik yatkınlık ve glutenle tetiklenen bağışıklık sistemi yanıtı rol oynar.

Aile bireylerinde çölyak hastalığı bulunması, diğer aile üyelerinin de hastalık açısından değerlendirilmesini gerektirebilir. Bunun nedeni hastalığın bulaşması değil, aile içinde ortak genetik yatkınlığın bulunabilmesidir.

Çölyak hastalığı ve tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin rol oynadığı iki farklı hastalıktır. Her iki hastalığın da otoimmün mekanizmalarla ilişkili olması nedeniyle tip 1 diyabeti bulunan kişilerde çölyak hastalığına daha sık rastlanabilir. Bu nedenle bazı hastalarda çölyak açısından tarama yapılması doktor tarafından değerlendirilebilir.

Tip 1 diyabeti bulunan bir kişide açıklanamayan karın ağrısı, ishal, kilo kaybı, kansızlık veya büyüme sorunları ortaya çıkarsa çölyak hastalığı da araştırılabilir. Ancak tip 1 diyabet tanısı bulunması, kişinin mutlaka çölyak hastası olduğu anlamına gelmez.

Çölyak hastalığı, özellikle tanı almamış veya yeterince kontrol altında olmayan kişilerde gebelik sürecini etkileyebilecek beslenme yetersizlikleriyle ilişkili olabilir. Demir, folat, B12 vitamini ve diğer besin öğelerinin eksikliği anne sağlığını ve gebelik sürecini olumsuz etkileyebilir. Bazı araştırmalarda kontrolsüz çölyak hastalığı ile düşük doğum ağırlığı ve erken doğum gibi olumsuz gebelik sonuçları arasında ilişki bildirilmiştir.

Çölyak hastalığı bulunan ve gebelik planlayan kadınların gebelik öncesinde sağlık durumlarını değerlendirmesi önemlidir. Gerekli kan testleri, beslenme durumu ve hastalığın kontrolü doktor tarafından takip edilmelidir. Gebelik döneminde uygulanacak beslenme ve takip planı kişiye özel olarak oluşturulmalıdır.

Çölyak hastalığının tanı ve takip süreci temel olarak gastroenteroloji bölümü tarafından yürütülür. Gastroenteroloji uzmanı, sindirim sistemi şikâyetlerini değerlendirerek gerekli kan testlerini, endoskopi ve biyopsi gibi incelemeleri planlayabilir. Çocuklarda ise değerlendirme çocuk sağlığı ve hastalıkları veya çocuk gastroenterolojisi uzmanları tarafından yapılabilir.

Kişide kansızlık, vitamin eksikliği, cilt döküntüsü veya başka eşlik eden sorunlar bulunması durumunda farklı branşlardan da destek alınabilir. Örneğin dermatoloji uzmanı dermatitis herpetiformis şüphesini değerlendirebilir. Tanı ve takip sürecinde ihtiyaç duyulan bölümler, kişinin belirtilerine göre belirlenir.

Uzun süren ishal, tekrarlayan karın ağrısı, belirgin şişkinlik, istemsiz kilo kaybı veya açıklanamayan kansızlık gibi bulgular varsa doktora başvurulmalıdır. Özellikle ailede çölyak hastalığı bulunan kişilerde benzer şikâyetlerin ortaya çıkması durumunda değerlendirme önem kazanır. Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği veya beklenen kilo artışının sağlanamaması da araştırılması gereken bulgulardandır.

Şiddetli karın ağrısı, sürekli kusma, belirgin sıvı kaybı, bayılma veya dışkıda kan görülmesi gibi durumlarda gecikmeden tıbbi yardım alınmalıdır. Bu belirtiler yalnızca çölyak hastalığına özgü değildir ve farklı acil sağlık sorunlarıyla ilişkili olabilir.

Çölyak hastalığıyla ilgili bazı yanlış bilgiler, tanı sürecinin gecikmesine veya kişilerin gereksiz beslenme kısıtlamaları yapmasına neden olabilir. Hastalığın doğru anlaşılması için çölyak ile gluten alerjisi, gluten duyarlılığı ve diğer sindirim sistemi rahatsızlıklarının birbirinden ayrılması gerekir.

• Yanlış: Çölyak yalnızca çocuklarda görülür. Doğrusu: Hastalık her yaşta fark edilebilir ve yetişkinlikte de tanı alabilir.

• Yanlış: İshal yoksa çölyak hastalığı yoktur. Doğrusu: Bazı kişilerde kabızlık, kansızlık, yorgunluk veya cilt bulguları ön planda olabilir.

• Yanlış: HLA-DQ2 veya DQ8 pozitifliği kesin çölyak tanısıdır. Doğrusu: Bu genetik özellikler yatkınlığı gösterir; tek başına tanı koydurmaz.

• Yanlış: Glutensiz beslenince rahatlamak çölyak tanısı için yeterlidir. Doğrusu: Tanı için uygun kan testleri ve gerekli durumlarda biyopsi gerekir.

• Yanlış: Evde yapılan test kesin tanı koyar. Doğrusu: Ev tipi testler uzman değerlendirmesinin ve gerekli tanı yöntemlerinin yerini tutmaz.

• Yanlış: Çölyak bulaşıcıdır. Doğrusu: Hastalık kişiden kişiye bulaşmaz; genetik yatkınlık ve bağışıklık sistemiyle ilişkilidir.

Çölyak hastalığı kronik bir hastalıktır ve günümüzde temel tedavi yaklaşımı yaşam boyu glutensiz beslenmedir. Glutenin beslenmeden çıkarılmasıyla bağırsak dokusundaki hasar zaman içinde iyileşebilir ve belirtiler azalabilir. Ancak hastalığa yatkınlık ortadan kalkmadığından gluten tüketimine yeniden başlanması hastalığın tekrar aktifleşmesine neden olabilir.

Tanı sonrasında beslenme düzeninin nasıl oluşturulacağı, hangi besinlerin tüketilebileceği ve çapraz bulaşmanın nasıl önleneceği ayrı bir değerlendirme gerektirir. Çölyak hastalığında tedavi, glutensiz beslenme ve takip süreci hakkında ayrıntılı bilgi için Çölyak Hastalığı Tedavisi Nasıl Yapılır? Glutensiz Beslenme ve Diyet başlıklı içeriğimiz incelenebilir.

Karın ağrısı, uzun süren ishal, şişkinlik, açıklanamayan kansızlık veya istemsiz kilo kaybı gibi belirtiler çölyak hastalığı açısından değerlendirme gerektirebilir. Bu şikâyetlerin farklı sindirim sistemi hastalıklarından da kaynaklanabilmesi nedeniyle doğru tanı için uzman hekim muayenesi ve gerekli tetkiklerin yapılması önemlidir.

A Life Sağlık Grubu bünyesinde çölyak hastalığının değerlendirilmesi ve sindirim sistemi sağlığıyla ilgili başvuru seçenekleri hakkında ilgili sağlık biriminden bilgi alınabilir. Tanı ve takip süreci, kişinin klinik bulguları ve hekim değerlendirmesi doğrultusunda planlanmalıdır.