Akut Hastalık Nedir?

Akut hastalık, hızlı başlangıçlı, görece kısa süreli ve belirtileri birden ortaya çıkan klinik tablolara verilen genel addır (akut hastalık nedir). Saatler–günler içinde alevlenen ateş, ağrı, öksürük, ishal, kusma, döküntü, nefes darlığı gibi bulgularla seyreder ve çoğu vakada uygun tedaviyle tamamen düzelir.

Akut süreç, “uzun süren/kronik” hastalıklardan farklıdır; hedef, nedeni hızla saptayıp erken ve etkili müdahale yapmaktır. Bu yüzden “akut hastalığı” bir tanı değil; ani gelişen enfeksiyöz, inflamatuvar, metabolik, travmatik pek çok durumu kapsayan bir şemsiye terimdir.

Akut hastalığın tanımı, başlangıç süresinin kısa olması ve belirtilerin hızlı pik yapmasıdır (akut hastalığın tanımı). Klinik tablo, genellikle günler–haftalar içinde çözülür. Ancak bazı akut durumlar tedavi edilmezse kronik hale dönebilir ya da organ hasarı bırakabilir.

Tipik özellikler arasında ani başlangıç, belirti yoğunluğu, çoğu zaman özgül bir tetikleyici (mikrop, travma, alerjen, toksin) ve hızlı tedavi yanıtı sayılır. Bu yönüyle “akut hastalığı tedavisi” ne kadar erken başlarsa, iyileşme o kadar hızlı ve kalıcı olur.

En sık neden enfeksiyonlardır: üst–alt solunum yolu, idrar yolu, akut gastroenterit, deri–yumuşak doku enfeksiyonları gibi tablolar ani başlar (akut hastalığı neden olur). Bunun yanı sıra travma, akut alerjik reaksiyonlar, safra–böbrek taşı gibi mekanik tıkanmalar, akut inflamasyon (apandisit, pankreatit), metabolik bozukluklar (hipoglisemi, hiperkalsemi) da akut tabloya yol açabilir.

İlaç yan etkileri/etkileşimleri, gıda zehirlenmeleri, sıvı–elektrolit dengesizlikleri de unutulmamalıdır. Kısacası “akut hastalığı olanlar” tek bir gerekçeyle değil; farklı ve bazen eşzamanlı nedenlerle acile başvurabilir.

Akut hastalığı belirtileri genellikle belirgindir: ateş–titreme, şiddetli ağrı (baş, karın, göğüs, kas–eklem), bulantı–kusma, ishal, öksürük–balgam, nefes darlığı, halsizlik, baş dönmesi–bayılma, döküntü–kaşıntı. Belirtilerin dizilimi ve eşlikçileri, tanı için yol gösterir.

Uyarı işaretleri (kırmızı bayraklar) arasında bilinç değişikliği, şiddetli göğüs/karın ağrısı, hava açlığı, inme belirtileri (yüz–kol–konuşma bozulması), boyun sertliğiyle ateş, kontrolsüz kanama ve ani, dayanılmaz baş ağrısı yer alır. Bu durumlar acil değerlendirme gerektirir.

“Akut hastalığı çeşitleri” pratikte etyolojiye göre sınıflanır.

• Enfeksiyöz: viral üst solunum yolu enfeksiyonu, influenza, akut bronşit/pnömoni, idrar yolu enfeksiyonu, selülit.
• İnflamatuvar–cerrahi: apandisit, kolesistit, pankreatit, divertikülit.
• Kardiyovasküler–nörolojik: akut koroner sendrom,    acil, inmeler.
• Metabolik–toksik: hipoglisemi, ketoasidoz, ilaç–madde toksisiteleri.
• Travmatik–ortopedik: burkulmalar, kırıklar, kafa travması.

Her grupta değerlendirme algoritması farklıdır; örneğin “akut göğüs ağrısı” yaklaşımı ile “akut ishal” yaklaşımı aynı olamaz. Hızlı ayırıcı tanı bu yüzden kritiktir.

Akut hastalığı tanısı, iyi alınmış öykü ve fizik muayene ile başlar (akut hastalığı tanısı). Süre–başlangıç, ateş seyri, ağrının yeri/şiddeti, eşlik eden bulgular ve kullanılmakta olan ilaçlar mutlaka sorgulanır.

Laboratuvar ve görüntüleme, klinik şüpheye göre seçilir: tam kan, CRP, idrar tahlili/kültür, kan şekeri–elektrolitler, kalp enzimleri–EKG, akciğer grafisi/USG/BT gibi testler tanıyı destekler. Gereksiz tetkikten kaçınmak kadar, gecikmeden doğru testleri çalışmak da hayatidir.

Akut hastalığı tedavisi, nedene yöneliktir. Viral tabloların çoğu destek tedavi (sıvı, istirahat, ateş–ağrı kontrolü) ile düzelirken; bakteriyel enfeksiyonlarda uygun antibiyotik gerekir. Ağrı–bulantı kontrolü, sıvı–elektrolit dengesi ve eşlik eden hastalıkların yönetimi temel taşlardır.

Cerrahi aciller (apandisit, perforasyon, taş tıkanmaları) için erken cerrahi/girişimsel müdahale planlanır. Kardiyo–nörolojik acillerde zaman=organ ilkesine göre tromboliz, stent, antihipertansif infüzyon gibi protokoller devreye girer. Tedavinin başarısı, erken başlama ve doğru hedefe bağlıdır.

Akut hastalık çocuklarda sık görülür; bağışıklık sistemi olgunlaşırken viral–bakteriyel enfeksiyonlar daha kolay tablo yapar. Ateş yüksekliği tek başına hastalığın ciddiyetini göstermeyebilir; önemli olan genel durum, sıvı alımı, solunum ve davranış değişiklikleridir.

Bebeklerde uzun süren ateş, emmeme, inleme tarzı solunum, morarma, tekrarlayan kusma–ishal, uykuya meyil/konsolide edilemeyen huzursuzluk acil uyarılardır. Tedavi, yaşa göre doz–sıvı ayarlaması yapılacak şekilde planlanır; gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınılır.

“Akut hastalığı geçirmek” için ilk adım dinlenme–sıvı–beslenme üçlüsünü oturtmaktır. Evde izlemde ateş, nabız, idrar miktarı, ağrı düzeyi; gerekirse oksijen satürasyonu takip edilir. Belirti günlüğü tutmak, seyri hekimle paylaşırken çok yardımcı olur.

İlaçlar önerildiği doz–süre ile kullanılmalı; erken kesmek nüks veya direnç riskini artırır. İyileşme döneminde uyku, hafif hareket, probiyotik ağırlıklı beslenme rehabilitasyonu hızlandırabilir; ağır efor, alkol ve sigaradan uzak durmak gerekir.

Çoğu akut hastalık öldürücü değildir ve uygun yaklaşımla tamamen iyileşir (akut hastalığı öldürürmü). Ancak sepsis, inme, kalp krizi, ağır alerjik reaksiyon, akciğer embolisi gibi bazı akut tablolar hayatı tehdit eder; burada hızlı tanı–tedavi yaşam kurtarır.

Acil başvuru gerektiren durumlar: şiddetli göğüs/karın ağrısı, nefes darlığı–hava açlığı, ani güç–konuşma–görme kaybı, 40°C’ye yakın ateş ve bilinç değişikliği, boyun sertliğiyle baş ağrısı, sürekli kusma/kusmukta kan, koyu katran dışkı/kanama, şiddetli su kaybı ve travma sonrası bayılma.

• Akut hastalık nedir?

Ani başlayan, kısa süreli ve belirgin belirtilerle seyreden klinik tablolardır. Enfeksiyonlar başta olmak üzere travma, alerji, taş, metabolik bozukluklar sık nedenlerdir.

• Akut hastalığı tanısı nasıl konur?

Öykü–muayene esastır; gerekli durumlarda kan–idrar testleri, görüntüleme ve EKG gibi tetkikler eklenir. Amaç hızlı ayırıcı tanı yapmaktır.

• Akut hastalığı tedavisi nasıldır?

Nedene yönelik: viral tablolarda destek, bakteriyelde uygun antibiyotik; sıvı–elektrolit dengesi ve ağrı–bulantı kontrolü temel adımlardır. Cerrahi aciller gecikmeden müdahale edilir.

• Akut hastalık çocuklarda nasıl seyreder?

Sık görülür; belirti şiddeti yerine genel durum ve sıvı alımına bakmak daha güvenilir ipucudur. Kırmızı bayraklarda acil başvuru gerekir.

• Akut hastalığı geçirmek için evde ne yapabilirim?

Dinlenme, yeterli sıvı, besleyici–hafif diyet, verilen ilaçları tam süre kullanma ve belirti günlüğü tutma faydalıdır. Kötüleşme bulgularında beklemeden başvurun.